Terapi toplumu ya da kamusal hayatın kliniğe dönüşmesi

Günümüz dünyası, her köşesinden "Kendini iyileştir!" çağrısı yükselen devasa bir kliniğe dönüştü. Toplumsal eşitsizliklerin, ekonomik krizlerin ya da yapısal sorunların mesuliyeti devletin, toplumun omuzlarımızdan alınıp bireysel psikolojinin sırtına yükleniyor. Bu yükün adına "terapi kültürü" diyebilir miyiz

"Terapi kültürü" bizi gerçekten özgürleştiriyor mu, yoksa modern dünyanın kurallarına uyum sağlamaya zorlayan, kişinin kendini eksik ve sınırlı hissetmesini örgütleyip direktiflere hazır hale getiren seküler riyazet mi

Neden herkes mutlu olmaya zorlanıyor Mutlu olmaya mecbur ama kendini daima eksik hisseden günümüz insanını kısır döngüye hapseden düşünce nereden besleniyor Bu soruların cevabını Terapi Toplumunda Mutluluk kitabının yazarı Nazife Şişman'a sordum.

* Terapi Toplumunda Mutluluk kitabının hikâyesinden başlayalım. Başlangıç hikayeleri mühimdir...

Nazife Şişman: Bir konunun önce tohum olarak zihne düşmesi, ardından bir yazıya, bir ürüne dönüşmesinin heyecanı... Önce bir merak olarak başlar, gözlemle beslenir, okumayla çerçevelenir, zihinde mayalanır... 2007›de Anlayış dergisinde «Ambalajlı Mutluluk» diye bir yazı yazmıştım. O yazının dikkat çektiği nokta, yeni mutluluk anlayışının sadece psikolojik düzeyde kendini iyi hissetmeye odaklı, hayatla ilgili derinlemesine sorular sormanıza, mesela "İyi hayat nedir" sorusunu sormanıza izin vermeyen niteliği idi. O ilk dikkatlerden itibaren iyi hissetme kültürü, NLP piyasası, koçluk endüstrisi hep ilgi alanımda oldu.

Kitaba dönüşecek olan araştırmayı ivmelendiren vesile ise, 2024 yılı Dünya Mutluluk Raporu oldu. Son yıllarda zaten hep üst sıralarda yer alan İsrail, Gazze'de on binlerce sivilin hayatını kaybettiği bir soykırım yaşanırken 143 ülke arasında en mutlu beşinci ülkeydi. İnsiyaki olarak bir soru/bir itiraz yükseldi içimden: Bu ölçekler neyi ölçüyor "Mümkün olan en iyi hayatınızı düşünün. Şu anda kendinizi bu merdivenin hangi basamağında hissediyorsunuz" sorusuna verilen bir cevap, nasıl olup da savaşın ve yıkımın sürdüğü bir ortamda "mutluluk" olarak kodlanabiliyordu

Ekranları kaydırırken karşımıza çıkan fenomen psikologlar ise "altı adımda mutluluğun formülü"nü vadediyordu. Kendine odaklanarak, toksik ilişkilerden kurtularak kolayca elde edilebilecek bir beceri olarak sunuluyordu mutluluk. Anlattıkları mutluluğun huzurla, saadetle hiç irtibatının olmaması, sadece bir duygu durumunu imlemesi üzerinde düşünmeye başladım. Farklı ekollerden 18 psikologla uzun görüşmeler yaptım, takipçi sayısı yüksek yedi psikoloğun Reels videolarındaki mutluluk mesajlarını inceledim.

Mutluluğu ve mutluluğa giden yolları nasıl tanımlıyorlardı Mutluluğu "bilimsel olarak kanıtlanmış" tekniklerle artırılabilir bir beceri olarak anlatmalarını baştan bekliyordum. Ama "ne için yaşamalı", "iyi hayat nedir" gibi, tarih boyunca mutluluk düşüncesinin merkezinde yer alan soruların, konuşmalarda neredeyse hiç geçmemesi şaşırtıcıydı. "Mutluluk pek de bizi ifade eden bir kelime değil, huzur sanki daha kuşatıcı" diye itiraz edenler vardı elbette. Ama bu öneriler, bu itirazlar kısık sesle yapılıyordu. Kitap, bu kısık seslerin peşinde şekillendi.

* Mutluluğun ne olduğunu, nasıl tanımlandığını neden psikologlara sormayı tercih ettiniz

Nazife Şişman: Mutluluğu incelemek kültürün nasıl işlediği sorusunu sormayı gerektirir. O zaman da psikolojiyi merkeze almak kaçınılmaz. Çünkü terapötik dil, ulus aşırı yeni bir benlik dili olarak karşımızda. Psy-bilimleri, yani psikoloji, psikiyatri, kişisel gelişim gibi alanlar da bu dili küreselleştiren araçlar. Mutluluk, terapi kültürünün öne çıkan görüngülerinden biri. Bu yüzden mutluluk söylemini Türkiye özelinde incelerken psy-bilimlerini merkeze almanın anlamlı olacağını düşündüm.

* "Terapi toplumu"nun sınırlarını çizmek mümkün mü, kavram sosyolojide ne vakittir gündemde

Nazife Şişman: Terapi toplumu derken, terapi kültürünün okuldan işyerine, medyadan siyasete bütün kurumlara yayıldığı bir toplumu kastediyoruz. Kavramın kökleri 1960›lara kadar geri götürülebilir. Psikolojinin ve dolayısıyla terapinin toplumsal, kültürel ve siyasal etkilerini sosyal bilimcilerden bazıları "psikolojikleşme" kavramı üzerinden analiz eder, bazıları ise "terapi kültürü" kavramını tercih eder.

"Terapinin zaferi" üzerine ilk tespitleri yapan Philip Rieff'e göre bu yeni kültür, toplumsalla herhangi bir bağ kurmadan, sadece psikolojik düzlemde kurtuluş ve iyileşme teklif ediyordu ve bu bir felaketti. 1970›lerde Christopher Lasch, meşhur Narsisizm Kültürü kitabında terapinin dikkatimizi toplumsal sorunlardan kişisel sorunlara kaydırdığı eleştirisini dile getirdi. Tarihçi Eva Moskowitz ise, adeta bir "terapötik İncil»le yaşamaya başladığımızı söyler. Bu İncil'in üç ilkesi vardır: Mutluluk en yüce idealimizdir, sorunlarımızın kaynağı psikolojiktir ve bu psikolojik sorunlar tedavi edilebilir. Psikolojik bakış, benliği, yaşamı ve anlamı şekillendiren çerçevedir artık.

Kavramın açıklama gücünü bir benzetmeyle anlatayım. Rönesans'tan sonra perspektif nasıl bakışımızı eğiten bir unsur oldu ve biz artık perspektif öncesi bakışı anlayamaz olduysak... Ne demek istiyorum Mesela günümüzde minyatürü kavramakta zorlanıyoruz, çünkü minyatürde perspektif yok. Psikoloji de bugün her şeye baktığımız gözlük haline geldi. Seçim sonuçlarını "seçmen psikolojisi"yle, bir cinayeti "süperego" ve "özdeğer" gibi terimlerle konuşuyoruz. "Bu kişi kötü/canice bir şey yaptı" demiyoruz artık. "Yaralı bir çocukluk geçirmiş" diyoruz.

Diğer taraftan hak vermek lazım, terapi kültürü, psikoloji, birçok acıyı görünür ve konuşulabilir kıldı. Mesela elli yıl önce "aptal" denen disleksik bir çocuğu bugün anlıyoruz. Eva Illouz, terapi kültürünün yaygınlığını, modern toplumda karşılaşılan güçlüklere çözüm bulmuş olmasına bağlar. Hızlı değişimlerin ve dönüşümlerin yaşandığı bir toplumda insanlar, evlilikleri, işleri, aile ilişkileri ile ilgili meseleleri psikologlara, terapistlere soruyor. Bu anlaşılabilir bir durum. Ama ahlaki, siyasi ve toplumsal her meselenin psikolojik bir soruna indirgenmesi üzerinde düşünmek gerekiyor.