"Kendini iyi hisset!" buyruğu ya da mutluluk zorunluluğu

İlk söyleşide terapi toplumunun izini sürmüş, sözü çarpıcı bir noktada bırakmıştık: Bir âlim ile bir zalimin mutluluk ölçeğinde eşitlenmesine itiraz hakkımız var mı Bugün o sorudan devam ediyoruz.

Mutluluk bir hak mı Ne zaman bir buyruğa dönüştü Kendi mutluluğumuzdan tek başına sorumlu tutulduğumuz, "yapabilirsin" çağrısıyla kuşatıldığımız bir çağda özgürlük ile zorlama arasındaki çizgi nerede duruyorTerapi Toplumunda Mutlulukkitabının yazarı Nazife Şişman ile neoliberal özneyi, mutluluk zorunluluğunu ve iyi hissetme kültürünü konuştuk.

-Geçen söyleşiyi bir soruyla bitirmiştik: Âlim ile zalimin mutluluk paydasında eşitlenmesine itiraz hakkımız var mı

Nazife Şişman:Elbette var. Hatta bu itiraz, kitabın belki de en temel derdi. Mutluluk ölçekleri tarafsız bir noktadan yola çıkar. Neyin sizi mutlu ettiğini sormaz, sadece ne kadar mutlu hissettiğinizi sorar. Tarafsızlık, bilimsellik halesi yaratan bir kavramdır. Ama mutluluk araştırmalarına bakıldığında bunun muhteva ile ilgili ciddi çelişkilere yol açtığı görülür. Mesela pozitif psikolojinin kurucusu Martin Seligman, kuramsal olarak bir sadistin, bir katilin de "mutlu" olabileceğini kabul eder. Ölçek açısından bunda bir sorun yok. Ama insanın ahlaki bir varlık olduğunu hatırladığımızda sorunun ne kadar büyük olduğunu da idrak ederiz. Eski Yunan'da da İbrahimî dinlerde de mutluluk insanın erdemli ve ahlaklı bir hayat sürmesi ile bağlantılı düşünülürdü ve ancak aşkınlık teorileriyle birlikte ele alınabilirdi. Bugün ise "iyi olmak" ile "iyi hissetmek" aynı şeymiş gibi hiç mesele edilmiyor. "Ne için yaşamalı" sorusu artık akla gelmiyor. Çünkü merkezde "İyi hissetmek için neler yapmalıyım" sorusu var. Kitapta bu durumu etik-normatif ufkun daralması kavramı üzerinden anlamaya çalışıyorum.

-Aydınlanma sonrasında mutluluk bir hak olarak ilan edilmişti. Nasıl oldu da bir zorunluluğa, bir ödeve dönüştü

Nazife Şişman:Aydınlanma'dan itibaren insanın akıl ve bilim sayesinde mutluluğu yeryüzünde inşa edebileceği fikri öne çıktı. İşte modern mutluluk söyleminin temeli bu tarihsel kırılmada yatar. Mutluluk önce dokunulmaz bir hak oldu, hatta modern siyasal tahayyülün de bir parçası haline geldi. Amerikan Bağımsızlık Bildirisi (1776) "mutluluğu arama"yı devredilemez bir hak olarak tanımlarken, Fransız Anayasası (1793) "genel mutluluk"u toplumsal düzenin amacı olarak belirler. Bir ideolojiye, bir ödeve ve başarı ölçütüne dönüşmesi ise neoliberal öznenin inşasıyla paralel bir gelişme.

Bugün mutsuzluk bir insanlık hâli olarak kabul görmüyor. Ya bir hastalık sayılıyor ya da bir beceriksizlik. Oysa hüzün merhametle, incelikle ilişkilendirilirdi. On sekizinci yüzyıla kadar Avrupa'da da Amerika'da da melankoli normdur. Modernliğin bu yeni yüzyılında ise hüzünlenme hakkımız yok. Üzüntü, içedönüklük, utangaçlık gibi pek çok özellik depresyon, travma gibi tıbbi terimlerle tanımlanarak her duygu ve davranış tıbbın sınırları içine çekiliyor.

-Kitapta "neoliberal özne"den, "girişimci benlik"ten söz ediyorsunuz. Bunların mutlulukla ilgisini nasıl kurdunuz

Nazife Şişman:Kendini durmadan üzerinde çalışılması, ölçülmesi, iyileştirilmesi gereken bir proje gibi gören bir insandan bahsediyoruz. Hayatını, duygularını, ilişkilerini, boş zamanını, hatta mutluluğunu bir yatırım hesabı gibi yönetiyor. Sosyal medyada dolaşan bir tavsiye bunu çok çarpıcı biçimde ifade ediyor: "Mutluluğunu bir başkasına bağlama. Önce kendine yatırım yap, çünkü sen mutlu olduğunda ilişkin de ışıldar." İlk bakışta masum bir öz bakım önerisi. Oysa dikkat ederseniz dil piyasayı taklit ediyor. Bu insanın ahlakı da girişimcinin ahlakı. Herkes kendi üzerinde çalışmalı, kendini her daim yeniden yapılandırmalı. Hedef azami performans. Mutluluk da bu performansın karnesi. Duygusal iyi-oluşla ilgili, stratejik bir program izlenerek gerçekleştirilebilecek bir amaç olarak tanımlanıyor mutluluk. Böyle tanımlanan mutluluğun kişinin başkalarına karşı davranışlarının zorunlu kıldığı ahlaki taleplerle hiç ilgisi yoktur. Mutluluk psikolojik bir budamaya tabi tutulmuş, "psikosomatik benliğin plastik bir sıfatı"na indirgenmiştir.

-Bu tabloyu Byung-Chul Han'ın "psikopolitika" kavramıyla birlikte düşünebilir miyiz

Nazife Şişman:Kesinlikle. Han'a göre disiplin toplumunda iktidar "yapamazsın" derdi, yasaklardı, cezalandırırdı. Bugünün iktidarı "yapabilirsin" diyor. Sınır artık dışarıdan değil, içeriden çiziliyor. Kimse zorlamadığı hâlde kendimizi yoruyor, kendi performansımızı ölçüyor, yetersizliğimizin faturasını da yine kendimize çıkarıyoruz. Han'ın ifadesiyle bu insan kendini özgür sanıyor ama aslında gönüllü bir köle. Depresyon ve tükenmişlik de bu yüzden çağımızın en yaygın hastalıkları. Özgürlüğün insanın kendi kendini sömürmesine dönüşmesinin işaretleri bu semptomlar. Psikopolitika dediğimiz şey bu. Eskiden iktidar bedenleri hizaya sokardı. Bugün duygu durumumuz da hedefte. Motivasyonumuz yüksek olmalı, iyi hissetmeli, kendimizden memnun olmalıyız. Salı günkü söyleşinin girişinde "seküler riyazet" ifadesini kullanmıştınız. Çok yerinde bir metafor. Riyazet, nefsi bir gaye uğruna terbiye etmekti. Bugünün riyazeti bedenle sınırlı kalmıyor, duygu durumumuzu da işleme dahil ediyor. Sabah rutinleri, şükür ve minnettarlık günlükleri, olumlama egzersizleri... Ama ortada aşkın bir gaye yok. Nefis, yüce bir amaç için değil, daha verimli, daha uyumlu, daha "pozitif" olmak için terbiye ediliyor.

-İyi hissetme kültürü her yerde. Kendimizi iyi hissetmek kötü bir şey mi

Nazife Şişman:Mesele, iyi hissetmenin hayatın yegâne ölçüsüne dönüşmesi. Bugün durmadan kendi nabzını tutan, "Şu an nasıl hissediyorum, daha iyi hissetmek için ne yapmalıyım" diye kendini yoklayan bir insan tipiyle karşı karşıyayız. Mutluluk endüstrisinin ürettiği insan bu. Duygusal kapitalizmde duygular hem üretim hem tüketim sürecinde en önemli girdi. Duygular artık alınıp satılıyor. Bir telefon sadece bir alet olarak değil, "bağlılık" hissiyle birlikte satılıyor. Bir tatil, bir kurs, bir uygulama mutluluk vaadiyle pazarlanıyor. Bir havayolu şirketi hosteslerinden her daim güler yüzlü olmalarını bekler, o gülümseme artık hostesin değil, satılan hizmetin bir parçası. Ekranlar bu sistemin en sadık aygıtları. Algoritmalar duygularımızı hem izliyor hem yönlendiriyor. Her beğeni, her tepki bir veriye dönüşüyor. Özgürce paylaştığımızı düşündüğümüz duygular, sistemin hammaddesi.

Ekranlarda mutluluk "altı küçük alışkanlık"a, birkaç adımda uygulanabilecek bir formüle indirgeniyor. Mesela "Seni anlamaya niyeti olmayanlara kendini açıklamayı bırak" deniyor, birbirini anlama çabası lüzumsuz bir zahmet gibi sunuluyor. İlişkiler yük, öteki bir risk olarak görülüyor. Bu yüzden iyi hissetme kültürü, aynı zamanda bir yalnızlık kültürü.