Aşırı irdelenmiş hayatların içinde yoldaş edindiğimiz robotlar...

Salı günü terapi toplumunu, cuma günü mutluluğun nasıl bir buyruğa dönüştüğünü konuşmuştuk. Son söyleşide ekranlara, sayılara ve makinelere bakıyoruz.

Saatlerimiz uykumuzu puanlıyor, uygulamalar ruh hâlimizi kaydediyor, yapay zekâ bizimle dertleşiyor. Mutluluk ölçülebilir, hatta bir makineye devredilebilir bir şey mi Huzur, saadet, kanaat gibi kelimelerin bu tablodaki yeri ne Nazife Şişman ileTerapi Toplumunda Mutlulukkitabı üzerine yaptığımız söyleşiyi bu sorularla tamamlıyoruz.

-Sabah uyandığımızda saatimiz bize bir uyku skoru veriyor, telefonumuz kaç adım attığımızı sayıyor, bir uygulama gün içindeki ruh hâlimizi kaydediyor. Mutluluk da artık ölçülen şeylerden biri mi

Nazife Şişman:Mutluluğu ölçme arzusunun uzun bir geçmişi var. 1881'de iktisatçı Francis Edgeworth, gelecekte doğrudan insan mutluluğunu ölçecek bir "hedonimetre"nin geliştirileceği hayalini kurmuştu. Bugün dijital teknolojiyle eş zamanlı gelişen nörobilim, bu hayali gerçekleştirdiği iddiasında. Akıllı saatlerden uyku takip uygulamalarına, kalori sayaçlarından duygu durum kaydedicilerine uzanan araçlar, bedeni ve davranışı sürekli ölçülen, kayıt altına alınan ve karşılaştırılan bir veri akışına dönüştürüyor.

Sokrates "İrdelenmemiş bir yaşam yaşamaya değmez" demişti. Bugün ise aşırı irdelenmiş bir hayat yaşıyoruz. Üstelik bu irdeleme tefekkür ve muhasebeyle değil, metriklerle yapılıyor. Nicelikleştirilmiş Benlik Hareketi'nin felsefesi "kendini sayılar üzerinden bilmek". Kurucularından Kevin Kelly'nin ifadesiyle, "ölçülemeyen bir şey geliştirilemez." Bu bakışa göre mutluluğu artırmak için önce onu ölçmek gerekir. Oysa mutluluğu "skor", "düzey", "frekans" gibi nicel kategorilerle tarif ettiğimizde, kendi duygusal yaşantımızın tanıklığını bir ölçme aracına devretmiş oluyoruz.

-Bir şeyi ölçmek, onu daha iyi anlamamızı nasıl sağlıyor

Nazife Şişman:Nicelleştirme, yani dünyayı sayısal olarak algılama ve tanımlama, insanın varoluşuna içkin bir özellik. Pisagor için sayı "her şeyin ilkesi"ydi, Câbir bin Hayyân'a göre âlemin yapısı sayılar üzerine kuruluydu. Onlar için sayı, varlığın künhüne vakıf olmanın bir yoluydu. Modern dönemde ise rakamlar ölçme aracı olmanın ötesine geçti. Neyin normal, neyin patolojik olduğunu belirleyen, bireyleri ve toplulukları disipline etmenin ve yönetmenin siyasi aracına dönüştü.

Bir şeyi ölçebilmek için önce onu ölçülebilir biçimde tanımlamanız gerekir. Mutluluk da bu süreçte bir tanım değişikliği geçirdi. Varlığın düzenine içkin bir gaye olmaktan çıkıp bireyin içsel bir duygu durumuna, bilgelik ve tefekkürle ulaşılan erdemli bir hayat ideali olmaktan çıkıp anket ve ölçeklerle ölçülen bir veriye dönüştü. Bu tanım iki varsayıma dayanıyor: Duygusal memnuniyetin tek ortak ölçüt olduğu ve insanın yapıp ettiklerinin, içinde bulunduğu bağlamdan soyutlanabileceği varsayımı. Sonuçta mutluluk, içeriği belirsiz, ahlaki olarak boş ve karşılaştırılabilir bir değişkene indirgeniyor. Yani ölçüm, orada hazır duran bir şeyi kaydetmiyor, kaydedilebilir olanı kendisi kuruyor.

-Bu süreci kitapta somut bir kavram üzerinden izliyorsunuz: huzur...

Nazife Şişman:Evet. Hasan Bacanlı 2016'da bir kongrede sunduğu bildiride pozitif psikolojinin evrensellik iddiasını reddederek mutluluk yerine "huzur" kavramını önermiş ve onu ihsan şuuruyla, nefs-i mutmainne ile ilişkilendirmişti. Huzur burada insanın kâinattaki yerini ve ilahi olanla ilişkisini imleyen bir kavramdı.

Sonra sekiz maddelik bir Huzur Ölçeği geliştirildi. Bu ölçekte kozmolojik çerçeve maddelerin arkasında görünmez oldu, huzur bireyin iç dünyasının bir niteliğine indirgendi. Ardından mutluluğun bir yordayıcısına, en sonunda da "dinî pratik sıklığı" ile "huzur skoru" arasındaki istatistiksel bir korelasyona dönüştü. Kavram yok olmadı, onu kuran niyet ve aşkın gönderi dışarıda bırakıldı, geriye yalnızca ölçülebilir kabuğu kaldı.

-Kitabı felsefi düşünce deneyleriyle bitiriyorsunuz. Bunlardan biri Nozick'in tecrübe makinesi. Okurlarımız için anlatır mısınız

Nazife Şişman:Nozick 1974'te okurundan şunu hayal etmesini ister: Kişiye arzu ettiği her türlü deneyimi, harika bir roman yazmayı, çok sevilmeyi, dünyanın en mutlu insanı olmayı eksiksiz bir gerçeklik hissiyle yaşatabilecek bir makine var. İçerideyken bunun bir simülasyon olduğunu bilmiyorsunuz. Hayatınızın geri kalanını bu makineye bağlı geçirmeyi kabul eder miydiniz

Eğer tek amacımız "iyi hissetmek" olsaydı, hiç tereddüt etmeden bağlanmak isterdik. Ama Nozick, çoğu insanın bu teklifi ürkütücü bulup reddedeceğini öngörür. Çünkü yapmak ile hissetmek arasında bir fark vardır. Dağa tırmanma hissini simüle etmek, o dağa kendi irademizle ve emeğimizle tırmanmış olmanın yerini tutmaz. Cesur, dürüst, şefkatli bir insan olmak isteriz. Oysa makineye bağlı bir bedenin karakterinden, erdeminden söz edilemez. Ve kusurlu olsa, acı barındırsa da kendimizi aşan gerçek bir dünyayla temas etmek isteriz.

Nozick, gerçekliğin güvenilir ve üzerinde eylemde bulunmaya değer bir zemin olduğunu zımnen kabul ediyordu. Bauman'ın akışkan modernite analizi ise gerçekliğin tam da kaçılmak istenen şey hâline geldiğini ortaya koyuyor. Bu tekinsiz gerçeklik karşısında bugünün insanı, Nozick'in makinesine dışarıdan bir kabloyla değil, kendi rızasıyla, cebindeki ekranlar ve uyguladığı "iyi oluş" pratikleri üzerinden bağlanıyor. Pozitif psikoloji ve mutluluk endüstrisi de bu akışkan zamanın "işletim sistemi".

-Bugün yapay zekâyla dertleşenler, "yoldaş robotlarla" konuşanlar var. Makineler bir gün hissedecek mi

Nazife Şişman:Önce şunu sormak gerekiyor: Bir makinenin insanı kusursuz biçimde taklit etmesi, onun gerçekten anladığı ya da hissettiği anlamına gelir mi Filozof John Searle 1980'de bunu sorgulamak için "Çin Odası" deneyini kurgular. Tek kelime Çince bilmeyen bir adam, hangi sembole hangi sembolle karşılık vereceğini gösteren bir kılavuzla bir odaya kapatılır. Kapının altından gelen Çince sorulara, kılavuza bakarak kusursuz Çince cevaplar verir. Dışarıdakiler onun Çince bildiğini sanır. Oysa adam ne soruları ne de verdiği cevapları anlamaktadır.

Bugün sohbet botları, yoldaş robotlar, yapay zekâ tabanlı terapi uygulamaları birer devasa Çin Odası gibi çalışıyor. Yüz ifadenizi, ses tonunuzu, cümlelerinizi tarıyor ve en uygun, en "empatik" tepkiyi üretiyorlar. Ancak empatiyi simüle etmek, merhamet erdemine sahip olmak demek değil. Makinelerin hissetmemesinin sebebi kodlarının yetersizliği değil, doğmamış olmaları, ölmeyecek olmaları, bir tarihe, bir kültüre ait olmamaları, kırılganlıklarımıza ortak olmamaları.