"İslam birliği" denildiğinde çoğu zaman iyi niyetli fakat kavramsal olarak problemli bir ifade kullanılır. Çünkü İslam'ın birliğe ihtiyacı yoktur. İslam zaten birdir. Tevhid birdir, vahiy birdir, Kur'an birdir, Allah birdir. İslam'ın hakikati parçalanmış değildir ki yeniden birleştirilsin. Dağınık olan İslam değil, Müslümanlardır. Eksik olan İslam değil, Müslümanların İslam karşısındaki duruşudur.

Bu sebeple asıl mesele "İslam'ın birliği"nden ziyade Müslümanların birliği, yani ümmetin yeniden kendi hakikatinin farkına varmasıdır. Aynı şekilde "İslam'ın dirilişi" ifadesi de üzerinde düşünülmesi gereken bir başka kavramsal yanılgıya işaret eder. İslam diri kalmak için insanın yardımına muhtaç değildir. İslam'ın dirilişini sağlayacak olan insan değildir; aksine insanın dirilişini sağlayacak olan İslam'dır. İslam'ın ışığı sönmez; fakat insan o ışıktan yüz çevirebilir. Hakikat ortadan kalkmaz; fakat insan hakikate karşı körleşebilir. Kısaca uyuyan İslam değildir, Müslümanlardır.

Buradaki ayrım yalnızca kelimeler üzerinden yapılan bir oynama değildir. Aksine Müslüman'ın tarih karşısındaki konumunu, kendi sorumluluğunu ve ümmet fikrini yeniden düşünmesini gerektiren temel bir ayrımdır.

İslam'ın doğuşundan itibaren ortaya çıkan en büyük dönüşümlerden biri, birbirinden soy, kabile, coğrafya ve menfaat bakımından ayrılmış insanları ortak bir hakikat etrafında buluşturmasıdır. Kur'an'ın "ümmet" kavramı, sıradan bir topluluk veya kalabalık anlamına indirgenemez. Ümmet, ortak bir inanç, ortak bir istikamet ve ortak bir sorumluluk bilincinin oluşturduğu tarihî ve ahlaki bir birlikteliktir. Bu birlik, insanların birbirinin aynı olmasıyla değil, farklılıklarına rağmen aynı hakikate yönelmesiyle mümkündür.

Dolayısıyla ümmet, yalnızca aynı dine mensup insanların istatistiksel toplamı değildir. Milyonlarca Müslüman'ın aynı coğrafyada yaşaması, aynı dili konuşması, aynı bayrağın altında bulunması veya aynı kutsal mekânlara yönelmesi tek başına ümmet şuurunu meydana getirmez. Ümmet bilinci, insanın kendi varlığını başkasının varlığından üstün/bağımsız görmemesiyle başlar.

Bir Müslüman'ın dünyanın başka bir yerindeki Müslüman'ın acısını yalnızca uzaktan izlenen bir haber olarak görmesi ile ümmet şuuru arasında büyük bir mesafe vardır. Çünkü ümmet, başkasının başına geleni "başkasının meselesi" olmaktan çıkaran bir ahlaki bağdır. Bu bağ, yalnızca duygusal bir dayanışma değildir; adalet, merhamet, sorumluluk ve ortak iyilik üzerinden kurulan bir bilinçtir.

Fakat burada önemli bir tehlike vardır: Ümmet fikri, kolaylıkla romantik bir söyleme dönüştürülebilir. Haritalar üzerinde sınırların silindiğini hayal etmek, güçlü sloganlar üretmek, geçmişin büyük medeniyetlerini sürekli hatırlamak ve bugünün bütün problemlerini yalnızca "birlik olsaydık" cümlesiyle açıklamak, gerçek bir diriliş değildir.

Çünkü diriliş, önce insanın kendi içindeki dağınıklığı gidermesidir.

Bir toplumun dışarıdan güçlü görünmesi, içeride güçlü olduğu anlamına gelmez. Müslümanların bugün karşı karşıya olduğu temel meselelerden biri de budur. Birlikten söz edilirken çoğu zaman kurumların, devletlerin, orduların veya siyasi yapıların birleşmesi düşünülür. Oysa İslam düşüncesinde asıl dönüşüm, insanın kendisinden başlar. Kalbin, aklın, ahlakın ve iradenin yeniden inşası gerçekleşmeden meydana getirilecek yapısal birliktelikler kalıcı bir anlam taşımaz.

Çünkü dağınık zihinlerden sağlam bir medeniyet çıkmaz.

Ahlaki sorumluluğunu kaybetmiş bireylerden adalet toplumu kurulamaz.

Hakikati kendi çıkarına göre eğip büken insanlardan hakikat medeniyeti doğmaz.

Birbirine güvenmeyen, birbirini kıskanan, kendi küçük çevresinin menfaatini ümmetin ortak maslahatının önüne koyan insanların yalnızca aynı sloganı söylemesi onları gerçek anlamda birleştirmez.

Bu nedenle Müslümanların dirilişi, öncelikle bir şuur meselesidir.

Şuur ise yalnızca bilgi sahibi olmak değildir. İnsan, çok şey bildiği hâlde bildiği şeyin gereğini yerine getirmeyebilir. Kur'an okumak ile Kur'an'ın inşa ettiği insan olmak arasında daima bir mesafe vardır. Tarihi bilmek ile tarihten ibret almak aynı şey değildir. Adaletten söz etmek ile adaletli olmak aynı değildir. Ümmetten bahsetmek ile ümmetin yükünü taşımak arasında da büyük bir fark vardır.

Asıl diriliş, bu farkın kapanmasıyla gerçekleşir.

Müslüman'ın yeniden dirilmesi, kendisini yalnızca geçmişin büyük başarılarıyla tanımlamaktan vazgeçip bugün ne yaptığına bakmasıyla başlar. Çünkü geçmiş, Müslüman'a bir kimlik verebilir fakat bir sorumluluktan kurtaramaz. Endülüs'ü, Bağdat'ı, Şam'ı, Kudüs'ü, Selçuklu ve Osmanlı tecrübesini hatırlamak elbette önemlidir. Fakat geçmişin büyüklüğü, bugünün eksikliğini örten bir perdeye dönüştüğü anda tarih, ibret olmaktan çıkar ve nostaljiye dönüşür.

Medeniyetler yalnızca hatırlanarak yeniden kurulmaz.

Medeniyet, düşünerek, üreterek, adalet tesis ederek, ilim geliştirerek, ahlakı kurumsallaştırarak ve insanı yeniden inşa ederek meydana gelir.

Bu yüzden "ümmetin dirilişi" ifadesi, yalnızca siyasi bir birlik projesi olarak anlaşılmamalıdır. Bunun çok daha derin bir anlamı vardır. Ümmetin dirilişi; Müslüman'ın yeniden sorumluluk sahibi olmasıdır. Kendi hayatı ile inancı arasındaki kopukluğu gidermesidir. İmanını yalnızca zihinsel bir kabul olmaktan çıkarıp davranışlarına, ticaretine, aile hayatına, iş ahlakına, ilim anlayışına, adalet duygusuna ve toplumla ilişkisine taşımasıdır.

Çünkü İslam, hayatın belirli bir köşesine bırakılabilecek bir fikir değildir.

İslam insanı bütünüyle muhatap alır.

Bu noktada "diriliş" kelimesinin kendisi de yeniden düşünülmelidir. Diriliş, geçmişte var olmuş bir şeklin aynen tekrar edilmesi değildir. Diriliş, özün yeniden kavranmasıdır. Biçim değişebilir, şartlar değişebilir, kurumlar değişebilir, teknoloji değişebilir; fakat adalet, emanet, ehliyet, merhamet, hak, sorumluluk, ilim ve tevhid gibi temel ilkeler değişmez. Dolayısıyla diriliş, geçmişe dönmek değil; geçmişteki hakikati bugünün şartlarında yeniden hayata geçirebilmektir.

Bu ayrım özellikle önemlidir. Çünkü bazen Müslümanların yaşadığı gerilemenin sebebi, geçmişten kopmuş olmak şeklinde açıklanır. Oysa sorun yalnızca geçmişten kopmak değildir; geçmişi doğru okuyamamaktır. Geçmişi kutsallaştırmak da onu unutmak kadar tehlikelidir. Tarih, Müslüman'ın omuzlarında taşınacak bir yük değil, önünü aydınlatacak bir tecrübe olmalıdır.

Ümmet fikri de aynı şekilde yeniden düşünülmelidir.

Ümmet, başkalarının hatalarını saymak için kullanılacak büyük bir kelime değildir. Önce insanın kendi sorumluluğunu hatırlatır. "Ümmet nerede" sorusundan önce "Ben ümmetin neresindeyim" sorusu sorulmalıdır.

Çünkü büyük toplumsal meselelerin çoğu, bireysel sorumlulukların toplamından meydana gelir.

Bir tüccarın hileyi küçük bir kazanç olarak görmesi, bir yöneticinin emaneti şahsi çıkarına kullanması, bir âlimin hakikati makam uğruna susturması, bir eğitimcinin öğrencisine yalnızca bilgi aktarıp karakter kazandırmayı önemsememesi, bir insanın kendisine dokunmayan adaletsizliğe sessiz kalması... Örnekler artırılabilir. Bunların her biri ümmet meselesidir.

Ümmet, yalnızca meydanlarda veya büyük toplantılarda hatırlanmaz. Ümmet; dükkânda, okulda, mahkemede, fabrikada, aile içinde, sofrada, ticarette, siyasette ve insanın kimsenin görmediği yerde verdiği kararlarda yaşar.

Bu yüzden gerçek birlik, önce ahlaki bir birliktir. Çünkü Allah katında üstünlük ancak "takva" iledir.

Aynı hedefe yönelmeyen insanların aynı safta bulunması fiziksel bir birliktelik olabilir; fakat ruhen birlik değildir. Ümmetin gücü yalnızca sayısında değil, ortak bir ahlaki istikamete sahip olmasındadır.

Bugün Müslümanların en fazla ihtiyaç duyduğu şeylerden biri de belki budur: birbirinin aynısı olmak değil, aynı hakikatin etrafında farklılıklarıyla birlikte yaşayabilmek...

İslam tarihine bakıldığında Müslüman toplumların tek biçimli olmadığı görülür. Farklı diller, kültürler, hukuk ekolleri, düşünce gelenekleri ve coğrafyalar İslam medeniyetinin içinde yer almıştır. Bu çeşitlilik, doğru yönetildiğinde zenginlik meydana getirmiştir. Sorun farklılıkların varlığı değil, farklılıkların hakikatin önüne geçirilmesidir.

Mezhep, kavim, millet, coğrafya, siyasi görüş veya kültürel kimlik; insanın kendisini tanımlamasına yardımcı olabilir. Fakat bunlardan herhangi biri İslam'ın kendisi hâline geldiğinde birlik zedelenmeye başlar. Müslüman, mensubiyetlerini inkâr etmek zorunda değildir; fakat hiçbir mensubiyetini tevhidin önüne koymamalıdır.

Ümmet şuuru tam da burada ortaya çıkar: Farklılıkları yok ederek değil, onları daha büyük bir ahlaki bütünlük içerisinde anlamlandırarak.

Bunun eylemsel karşılığı ise son derece açıktır.

Müslümanların birliği yalnızca siyasi bir ideal olarak bırakılmamalı; ilim, eğitim, ekonomi, teknoloji, kültür, insani yardım, adalet, iletişim ve ortak üretim alanlarında somut karşılıklar bulmalıdır. Aynı hakikate inanan insanların birbirleriyle bilgi paylaşmaması, ortak projeler üretmemesi, birbirinin ilminden ve tecrübesinden faydalanmaması, yalnızca duygusal sloganlarla güçlü bir ümmet meydana getirmesi mümkün değildir.

Birlik, birlikte iş yapabilme kabiliyetidir.

Birbirine güvenebilme kabiliyetidir.