İhtiyar adam gördüklerini hafızasına kazıdı ve yıllar boyunca tek başına o yere gitti. Gizli gizli Kur'an okudu. Gördüklerini kimselere anlatamadı. Stalin dönemi Sovyetler Birliği'nde konuşmanın bedelinin ne olacağını biliyordu.

Ama sırrını mezara da götürmedi. Kızı Bübüra'ya emanet etti: "Bak kızım, burada pek çok kişi gömülüdür. Devir düzelirse yetkili kimselere söylersin. Sakın şimdilik kimseye tek kelime söyleme."

Bübüra da yıllarca sustu. Ta ki Kırgızistan bağımsızlığını kazanana dek. Babasından duyduklarını mektupla Güvenlik Komitesi'ne bildirdi. Yıl 1991'di. Tarif edilen yerde kazı yapıldı. Toprağın altından tam 137 insanın kemikleri çıktı.

Hepsi, "halk düşmanı" ilan edilerek kurşuna dizilmiş Kırgız aydınları ve devlet adamlarıydı.

Kemiklerin arasında bir de üç sayfalık resmi evrak bulundu. Törekul Aytmatov'un kurşuna dizilme emriydi. İşte o adamın oğlu, Kırgız edebiyatının dünyaca ünlü ismi Cengiz Aytmatov'du. Seneler sonra Muhtar Şahanov'la sohbetlerinden oluşan 'Şafak Sancısı' kitabında, babasının cebindeki kâğıdın yarım asrı aşan bir zamanda hiç zarar görmemesine şaştığını anlatır ve şunları der: "Allah var, adalet geç de olsa yerini buldu."

Aytmatov o toplu mezara bir isim de verdi: Ata-Beyit. Yani, "Babaların Mezarı."Bu ismi rastgele seçmemişti. Babasının naaşını bulmadan on bir yıl önce yazdığı kült romanı 'Gün Olur Asra Bedel'de de bir mezarlık vardı. Adı 'Ana-Beyit'ti. Orada, hafızasını yitirmiş oğlu tarafından öldürülen bir anne yatıyordu.

Asıl konuya gelmeden onu da kısaca aktarayım...

Aytmatov'un romanında, bozkırı ele geçiren Juan-Juanlar, savaşta esir aldıkları gençlerin saçlarını kazır, başlarına yeni kesilmiş develerin derisini geçirir. Elleri arkadan bağlanan gençler, aç ve susuz halde kızgın güneşin altına bırakılır. Kuruyan deri gerildikçe kafayı bir mengene gibi sıkar. Öyle ağır bir işkencedir ki esirlerin çoğu ölür. Sağ kalanlar ise geçmişini unutur. Adını, anasını, babasını, yurdunu hatırlamayan, kaçmayı aklından bile geçirmeyen, verilen her emri yerine getiren birer köleye dönüşürler. Onlara "mankurt" denir.

Efsanenin asıl yürek yakan kısmı bundan sonra başlar.

Nayman Ana, savaşta izini yitirdiği oğlu Colaman'ın sağ olduğunu duyar. Bozkırda günlerce onu arar. Sonunda bulur. Bir mankurta dönüştürülen oğlu, efendilerinin develerini gütmektedir. Nayman Ana evladını bağrına basar, ninniler söyler, kulağına fısıldar: "Adını hatırla. Babanın adı Dönenbay."

Oğul ise boş gözlerle bakar. Efendilerinin eline tutuşturduğu yayı çeker ve ok, anasının göğsüne saplanır. Nayman Ana'nın başından düşen beyaz yazma bir kuşa dönüşür.

O kuş, Sarı-Özek bozkırındaki tren yolcularının üzerinde dönüp durur ve hep aynı şeyi sorar: "Adını biliyor musun Babanın adı Dönenbay!"

Aytmatov, Sovyet sansürü altındayken söyleyemediğini bir efsaneye dönüştürmüştü. Çünkü babası, milletinin dilini ve kimliğini savunduğu için öldürülmüştü. Anlatı ise bir tembihti.

Gelelim bugüne, bizlere...

Juan-Juanlar mankurta dönüştürmek istedikleri esirlerin başlarına deve derilerini zorla geçiriyordu.

Peki ya bizler Bizi kimse zorlamıyor. Deriyi başımıza kendi ellerimizle geçiriyoruz.Çoğumuz en yakınlarımızın, gözbebeklerimizin telefon numarasını artık ezbere bilmiyoruz. Nasılsa hepsi rehberde kayıtlı. Elbette bir telefon numarasını ezberlememek insanı mankurt yapmaz. Fakat hatırlama işini bütünüyle cihazlara bırakmaya alışırken, hikayelerden mahrum kalıyoruz. Dedemizin nereden geldiğini, babamızın çocukluğunun hangi sokakta geçtiğini, annelerimizin genç kızlıklarını, bize adımızı kimin verdiğini artık pek sormuyoruz.Geçen pazar yazdığım gençlik araştırmasında bu gidişatın verileri vardı. Günün yedi saatten fazlasını internette geçiren gençlerin oranı üç yılda yüzde 14,5'ten 21,5'e çıkmış. Gençlerin bir bilgiye ulaşmak için başvurduğu kaynaklarda aile büyüklerinin payı ise yüzde 5,8'de kalmış.

Bu rakamlar tek başına hafızamızı kaybettiğimizi göstermez. Ama ekranlara ayırdığımız zamanın içinde, büyüklerimizi dinlemeye ne kadar yer kaldığını gösterir.

Diğer yandan, aynı zaman diliminde, hafızasını kaybetmemek için canlarını ortaya koyan insanlar da var.