Yakın tarihimizin meşhur tarihçilerinden biri de Ord. Prof. Dr. Mükrimin Halil Yınanç idi. Esefle belirtelim ki, dün "meşhur" olan bu zât, bugün "meçhul"ler sınıfına karışmış bulunuyor. O, derin tarih bilgisinin yanı sıra sohbet meclislerinin de üstadı idi. Küllük Kahvesi, Acemin Kahvesi, Marmara Kıraathanesi onun sohbetleriyle âdeta kahve olmaktan çıkıyor, bir nevi akademi haline geliyordu.
Mükrimin Halil Hoca İslam tarihini, bilhassa Selçuklu tarihini ve medeniyetini en iyi bilen, en iyi anlatan ve tabii ki çok sevdiren bir otorite idi. Bu özelliğinden dolayıdır ki, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti onu, şark klasiklerinin envanterini çıkarması için Paris'e gönderdi. Hoca da "Bibliyotek Nasyonel"de iki yıl çalışmak sûretiyle kültür dünyamıza büyük bir katkıda bulundu.
Hoca'nın kuvvetli hafızasıyla, engin mahfûzatıyla, tatlı üslubuyla yaptığı tarih sohbetleri uzadıkça uzadığı halde dinleyicilerde herhangi bir bıkkınlık söz konusu olmuyordu. Hayranlarından birinin ifadesine göre, bir akşam Lâleli'deki Acem'in kahvesinde İkinci Viyana seferini anlatıyormuş anlatmasına da üç saatten fazla konuştuğu halde Orduyu Hümâyûn daha Edirnekapı surlarından dışarı çıkamamış.
Bu değerli tarihçimizin 1961'de vefatından sonra Yağmur yayınevi bir eser yayınladı. Bu küçük eserin önsözünde Hoca'nın cezbedici ve celbedici sohbetlerine de temas ediliyor. İsterseniz önce bu önsözü okuyalım, sonra da son sözü söyleyelim. (Son sözümüz - inşallah - Kelime-i Şehadet olur.)
Mukaddime şöyle:
"Evvelâ şunu belirtmeliyiz ki, bu küçük kitap Hoca'nın ilmî hüviyetini aksettirme yönünden hiçbir iddiası olmayan, sırf uzun müddet çok yakından takip ettiğimiz sohbetlerinde, merak saikiyle tesbit ettiğimiz bir kısım konuşmalarından ibarettir.
Kim derdi ki Hoca'yı bu kadar erken kaybedeceğiz... Bugün, bu tarih hazinesinin, senelerce anlattığı türlü tarihi hadiselerden sistemli bir şekilde istifade etmeyişimizin üzüntüsü içindeyiz. Halbuki yıllarca bu sohbetlerde neler sormamıştık, neler anlatmamıştı.
Etrafındakilere bir şeyler öğretebilmek için tarihi hadiseleri ne büyük bir tevâzu ve ne asil bir heyecan içinde anlatırdı.
Hiç unutmayacağız; bir gün Hazreti Ali'yi anlatmasını istemiştik. Olur, amma tahammül edebilecek misiniz, bu birkaç sene sürer demişti. Her ikimiz de hazırladığımız bazı mevzûlar için Hoca›ya birçok sualler sormuş, pek çok şeyler öğrenmiştik. Bize 'Müverrihler' diye takılırdı.
Son zamanlarda sohbetlerine seyrek gitmeye başlamıştık. Her görüşünde, 'Hazretler, sizleri bulmaya imkân yok! Niçin gelmiyorsunuz' diye samimi sitemde bulunurdu.
Derlediğimiz bu eserciğin birinci kısmı, bizzat merhum hocamız tarafından bize not ettirilmiş ve rızalarıyla tarafımızdan 'Hicret'in İlk Elli Yılında Ramazan' başlığı altında günlük bir gazetede neşredilmiş idi.
İkinci kısma başka makalelerini koyduk. Üçüncü kısma koyduğumuz ve yakın dostlarının kaleme aldıkları yazıların onu bir nebze de olsa anlattığını zannediyoruz.
Hoca hakkında çok şeyler yazılmalı, onun bütün cepheleri genç nesillere tanıtılmalıdır. Bilhassa 'Niçin Eser Vermiyorsunuz' diyenlere senelerce büyük bir titizlikle ve şâyân-ı hayret bir irade ile mukayeseli çıkardığı notlarını kastederek, 'Ben öldükten sonra bunlar neşredilsin kâfi' dediği notlarının alâkalılar tarafından neşrine geçilmesi en hâlis temennilerimizdendir.
Bu vesileyle Hoca'nın hatırasını hürmetle yad eder, Allah'tan rahmet dileriz.
Laleli: 2.2.1962 Refii Alpayer – Şinasi Özatalay"
Bahsini ettiğimiz kitabın üçüncü bölümünde Hoca'nın vefatından sonra kaleme alınan yazılardan bir demet bulunuyor. Mesela İstanbul Üniversitesi Rektörü Ord. Prof. Dr. Kâzım İsmail Gürkan yazısının bir yerinde şunları söylüyor:
"Herkes kitap okur, Mükrimin kütüphane okurdu. Hayatının son ayları olacağını kimsenin hatırına bile getirmediği birkaç aydan beri bilmiyorum kaçıncı defa içine daldığı Topkapı Sarayı Kütüphanesini bitirmek üzereydi: Akşam üzeri Saray kapanırken hademelerle beraber dışarı çıkar, sokaklara sürünürcesine geniş ve şişkin çantası bir elinde, öteki elindeki bastonunu meşhur tavrıyla kullanarak, Sultanahmet'i geçer ve ara sıra bana da uğrardı."
Yine Kâzım İsmail Gürkan, Hoca'nın görülmemiş olan okuma aşkını da şu cümleyle dile getiriyor:
"Okuduğunun binde birini satırlara geçirip âmiyâne tabiriyle çalakalem kitap çıkarsaydı rahmetli İbnülemin›in tabiriyle 'yastık kadar eserleri' olurdu."
Ord. Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken de, yazısının bir bölümünde Mükrimin Hoca'dan şöyle bahsediyor:
"Bu yorulmak nedir bilmez araştırıcıyı o yıllarda Maarif Vekâleti Teftiş Heyeti Başkanı olan Rıdvan Nâfiz keşfetti. Onunla Beyazıt Kütüphanesinde yaptığı hasbihallerinden bahsederken: 'Bu gencin görülmemiş derecede bilgili ve mevzuunda derin olduğuna kanaat getirdim. Onu Avrupa'ya göndermek lazım' diyordu. Bu sûretle Mükrimin Halil, kendisi hiçbir talepte bulunmadığı halde, Maarif Vekâleti tarafından Paris›e gönderildi. 1927 senesine kadar Bibliotheque Nationale'de Selçuk tarihi ve Beylikler devrine kadar bütün yazmaları okudu, nadir nüshaları istinsah etti."

1