Yıllardır düzenli diyabet ilacı kullanan bir hasta düşünün.

Şekeri kontrol altında, kilosu stabil. Ama son zamanlarda unutkanlık artmış, ellerinde ayaklarında karıncalanma başlamış, halsiz. Yaşlanmanın normal bir parçası mı diye düşünüyor. Oysa tahlilde ortaya çıkan çok daha basit: B12 vitamini düşük.

Bu ender bir durum değil. Tip 2 diyabette en iyi kanıtlanmış ilaç grubu metformin, uzun süreli kullanımda B12 emilimini azaltabiliyor. İsveç kohortunda bu ilaçları kullananların yüzde 32'sinde belirgin B12 eksikliği saptanmışken, kullanmayanlarda oran yüzde 9'da kalmış; bazı çalışmalarda oran yüzde 65'e çıkıyor. B12 rutin şeker takibinde sorulmadığı için hastaların çoğu bunu bilmiyor. Amacım ilaç korkusu yaratmak değil, bu ilaçlar tedavinin belkemiği. Ama "ilacı kullanıyorum" ile "ilacın vücutta ne yaptığını takip ediyorum" aynı şey değil.
MİDE KORUYUCULAR
Mide asidini baskılayan ilaçlar Türkiye'de en sık, çoğu zaman yıllarca kesintisiz kullanılan ilaçlar arasında. Mide asidi hem B12'nin hem kalsiyumun emilebilir hale gelmesi için gerekli; asit uzun süre baskılanınca B12, magnezyum ve kalsiyum emilimi azalabiliyor, bu da kemik yoğunluğu kaybı ve kırık riskiyle ilişkilendiriliyor. En yaygın kalsiyum takviyesi formu asit varlığına bağımlı emiliyor; asitten bağımsız emilebilen başka bir form ise mide koruyucu kullananlar için daha uygun olabiliyor.

Bu ilaçların en az bilinen etkisi magnezyum üzerinden. On yıldır aralıksız mide ilacı kullanan yaşlı bir hastamı hatırlıyorum; kimse magnezyum düzeyine bakmamıştı. Titreme, kas krampları ve denge bozukluğuyla geldiğinde önce nörolojik hastalık düşünüldü, oysa magnezyum ciddi şekilde düşüktü; yerine konup ilaç düzenlendiğinde tablo düzeldi. FDA, 2011'de uzun süreli kullanımı magnezyum düşüklüğüne bağlı ciddi olumsuz olaylarla ilişkilendiren bir uyarı yayımladı; vakaların çoğu bir yıldan uzun süre kullananlarda görülmüş, dörtte biri ilacın kesilmesi gerekmişti.
TANSİYON İLAÇLARI
İdrar söktürücü grubundan bazı tansiyon ilaçları potasyum ve magnezyum kaybettirirken, başka bir grup tam tersi yönde potasyumu yükseltebiliyor. Tek bir kural yok; hangi ilacın, hangi dozda, hangi böbrek fonksiyonuyla kullanıldığı birlikte değerlendirilmeli. Kendi kendine potasyum takviyesi almak bazı tansiyon ilaçlarıyla tehlikeli olabilir.

TİROİD İLACI
Bazen sorun takviyenin kendisi değil, ne zaman alındığıdır. Tiroid ilacı kullanan bir hastada demir veya kalsiyum eksikliği varsa, bu takviyeler tiroid ilacıyla aynı anda alındığında emilim ciddi azalabilir. Genel kural: tiroid ilacını aç karnına alıp en az 30-60 dakika sonra diğer takviyelere geçmek. Benzer dikkat, bazı antibiyotiklerle demir, kalsiyum, magnezyum ve çinko için de geçerli.
ÇAY, KAHVE VE GREYFURT
Çay ve kahvedeki bileşenler bitkisel kaynaklı demirin emilimini ciddi oranda azaltıyor, bazı çalışmalarda oran yüzde 60-90'a kadar çıkıyor. Pratik kural, demir takviyesini ya da demirden zengin öğünü çay-kahveyle aynı anda değil, en az bir-iki saat arayla almak.

Greyfurt ve suyu, bazı kolesterol ilaçlarının karaciğerde parçalanmasını yavaşlatarak kan düzeyini fazla yükseltebiliyor; bu da kas ağrısı ve daha ciddi yan etki riskini artırıyor. Bazı kan sulandırıcı ilaçlar ise K vitaminine karşı çalışır; yeşil yapraklı sebzelerdeki K vitamini miktarındaki ani değişiklikler ilacın etkisini dengesizleştirebilir. Amaç bu sebzeleri kesmek değil, düzenli ve tutarlı miktarda tüketmek.