SON yıllarda yapay zekânın yaygınlaşması pek çok alanda olduğu gibi dil bilimi ve sözlük bilimi alanlarına da yenilikler getirdi. Bilgisayarların gelişmesi ve yapay zekâ, sözlük biliminde yalnızca yayın ortamını değil sözlüğün hazırlanma, güncellenme ve kullanım biçimini de kökten değiştirdi.

Basılı sözlüklerde yeni bir kelimenin, yeni bir anlamın veya kullanım biçiminin sözlüğe girmesi uzun yayın süreçlerine bağlıyken çevrim içi sözlükler dildeki değişmeleri çok daha kısa aralıklarla izleyebilme imkânı sağladı. İnternet, kullanıcıyı da sözlüğün pasif okuyucusu olmaktan çıkararak arama, karşılaştırma ve farklı kullanım örneklerine ulaşma imkânlarıyla daha etkin bir konuma taşıdı. Böylece sözlük bilimi, basılı eserin sınırlarını aşarak dili değişme hâlinde izleyen, veriyi sürekli güncelleyen ve kullanıcıyla doğrudan etkileşim kuran yeni bir çalışma alanına kavuştu.

Türk Dil Kurumu'nun önceki başkanlarından Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın ile çalışma arkadaşları Çukurova Üniversitesi'nden Doç. Dr. B. Tahir Tahiroğlu ve Hacettepe Üniversitesi'nden Öğr. Gör. Sinan Yalçınkaya, üç yıldır üzerinde çalıştıkları Türkçenin yapay zekâ destekli ilk sözlüğü Bitigçi'yi Dil Bayramı'nın 94. yıldönümünde 26 Eylül 2026 günü Erkmen Yayımcılığın elektronik yayını olarak bitigci.tr adresinde erişime açtılar.

Sözlüğün adı Bitigçi'nin Eski Türkçeden Osmanlı Türkçesine uzanan ilginç bir geçmişi var. Karahanlı Türkçesinde "kâtip, yazıcı" anlamlarındaki bitigçi Osmanlı Devleti'nde divan kâtiplerinin reisinin unvanı olarak kullanılmış. Kökü Eski Türkçede "yazmak" anlamındaki bitimek fiiline kadar uzanıyor. Osmanlı'da dinî konular dışında divandaki işlemlerin düzenlenmesi, kayıtların tutulması, belgelerin hazırlanması gibi görevlerin yanı sıra padişahın bu konularda daha önce bir ferman, belge olup olmadığı hususundaki sorularına cevap veren kişinin unvanı da Bitigçi olarak kullanılmış. Zamanla bu adın Beylikçi'ye dönüştüğünü Şemsettin Sami ünlü sözlüğü Kamus-ı Türki'de açıklıyor.

Sözlüğü hazırlayanlar geçmişte yazıcı, kâtip, belge ve bilgi kaynağı gibi anlamlar kazanmış Bitigçi'yi ad olarak seçerek Türkçenin söz varlığındaki eski bir kelimeyi bugünün teknolojisiyle yeniden yaşatmışlar. Bu adlandırma tarihî bir kelimeyi diriltme çabasından çok sözlüğün çalışma biçimini de simgeleyen bilinçli bir gönderme. Geçmişin bitigçisi nasıl belgeleri düzenliyor, kayıtları tutuyor ve ihtiyaç duyulduğunda eski kayıtlardan bilgi çıkarıyorsa bugünün Bitigçi'si de Türkçenin geniş söz varlığını, metin tanıklarını, kullanım örneklerini ve dil verilerini dijital ortamda bir araya getiriyor. Aradaki fark, artık raflar dolusu belgeler, fişler yerine büyük veri tabanlarının, derlemlerin ve yapay zekâ destekli araştırma araçlarının kullanılması.

Bitigçi Türkçe merkezli bir sözlük, derlem, bağlam ve araştırma ortamıdır. Dijital ortama aktarılmış basılı binlerce kitabın yanı sıra başta Hürriyet gazetesi olmak üzere pek çok gazetenin, derginin, televizyonun, haber kaynaklarının sitelerini, blogları kısacası internette Türkçe yazılan çizilen her şeyi süzgeçten geçiren ve sürekli geliştirilen, sözlükte bulunmayan söz varlığı ögelerini irdeleyip aday kelime olarak gündemine alan, sözlük hazırlayıcılarının istemleri doğrultusunda tanımıyla, türüyle, kökeniyle, kullanım alanıyla sözlük maddesine dönüştürerek hazırlayıcılarına sunan Bitigçi'deki madde başı kelime sayısı 184.318'e, anlam sayısı 220.031'e, atasözü 6.455'e, deyim ise 13.891'e ulaştı. Canlı dilin sözlüğü olan Bitigçi'de dilin doğal konuşurları tarafından kullanım alanına çıkarılan yeni kelimeleri de anlamlarıyla, tanımlarıyla ve derlemden getirilen örnekleriyle bulmak mümkün. Derlem, sözlükteki her madde için 50 canlı örnek sunuyor. Bitigçi'nin en önemli özelliği ise 3 milyar 375 milyon 827 bin kelimeden ve 345 milyon 640 bin farklı cümleden oluşan derlemiyle dil bilimciler ve sözlük bilimciler için sürekli gelişen ve izlenen Türkçe canlı bir veri kaynağı oluşturması.