Hüzün göbek adımızdır bizim...

Fuzûlî ile neşe meselesinde ayrılırız bir miktar. O hüzünden ve acıdan kurtulmayı istemez, tam aksine hüznünün ve derdinin eksilmesinden dehşete düşer. Şair, neşeyi dünyevi hamlık; hüznü ve gözyaşını ise mânevi olgunluk sayar:

"Yâ Rab belâ-yı aşk ile kıl âşina beni
Bir dem belâ-yı aşkdan etme cüdâ beni."
Buradaki "belâ" ve hüzün, âşığın ruhunu dünyevi hasretlerden arındıran bir ateştir. Şair, Elest Meclisi'ndeki ilk ahde sadık kalarak hüzünle demlenmeyi bir varoluş ilkesi haline getirir.

Fuzûlî'de hüzün, kelimenin kökündeki o pürüzlü araziden (hazn: engebeli yer) çıkmaz, şair ruhun düzlenmesine izin vermez. Ancak hüznü pasif bir kederde de bırakmaz. Bir simyacı gibi kalbin barikatlarından doğan sızıyı irfana, dökülen gözyaşlarını ise arınmanın inci kolyesine tekâmül ettirir.

Tasavvufta ruh, Allah ile yaptığı ahde sadık kaldığı sürece dünyadaki çileye taliptir. Çünkü hüzün, insanı Mutlak Varlık'a ulaştıran en kestirme yoldur.

Âşığın bu dünyadaki tek azığı hüznü ve gözyaşıdır. Olgunlaşma aracıdır. Sıkıntı derseniz, o reel dünyanın tortusu.

Hüzün, Tanzimat'ta vatanın ve koca imparatorluğu kaybetmenin ıstırabı... Servet-i Fünûn'da melankoli, marazi kaçış ve kasvet... Modern döneme gelince; yabancılaşmaya, şehrin hüznüne (Tanpınar), diğerlerinde varoluş krizlerine dönüşür.

***

Nâbî ne güzel söylemiş:

"Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz

Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz."

Yunus'ta vahdeti vücud neşvesi su yüzüne çıkar. "Neşve" toprağa, çiçeğe, dağa ve pınara yansıyan bir iç huzur, yalın bir hayret ve coşkunluk ile birleşir.

Bu aşk neşvesi, zihin zevki, insanı kalıplaşmış şekilcilikten ve kaskatı zühd anlayışından çıkarır. Aşk şarabından içen derviş için dünya kaygısı, gelecek korkusu hükmünü yitirir. Neşve, insana hem kâinatla barışık bir coşku hem de derin bir tevazu kazandırır.

Neşe, gündelik dilde daha çok anlık sevinci, şenlik hâlini anlatır. Neşve ise mânevi ve estetik coşkudur, çakırkeyifliktir. Kelime de neşveden gelir. Biz neşeye neşveden bakarız.

"Câm-ı aşkın nûş edenler mest ü hayrân oldular

Gitti dilden gam u gussa şâd u handân oldular." (Halvetî-Uşşâkî tekke söyleyişi)

***

Hüzünbaz bir neşvenin militanıyım ben. Terapistlere göre manik depresif, dervişlere göre hoşluk, mahalleliye göre sohbet ehli.

Biz neşeyi ne ara patlatılan ucuz bir kahkahayla, alaycı sırıtışla, ekranların o steril ve sahte neşesiyle karıştırdık Ya da ne zaman neşeyi "suçlu" ilan edip somurtkan huysuzlar olduk, orasını bilemiyorum...

Nedir bu "hüzünbaz neşe" derseniz: Hayatın trajedisini, kederini, insanın çiğliğini tam mânâsıyla görmüş ama orada takılıp kalmamış, yürümüş gitmiş bir ruhun zihnî tebessümüdür, derim. Acıyı, olan biteni inkâr eden ahmak bir iyimserlik değil, idraki açık bir gönül genişliğidir o.

Yunus'un dediği gibi: "Çok ağlattın, güldür beni; gel gör beni aşk n'eyledi." Bu işe "mânâ neşesi" denir. Dervişin neşesi öyle durduk yere zuhur eden biyolojik bir isteri değildir. Dünyevi kederin kabuğunu kırmış bir inşirah vakti, dünya hengâmesinin ortasında sevgilinin tarifsiz kokusunu alabilmektir. Şeyh Galip'e sonradan atfedilen galatı meşhura göre, ateş denizinde mumdan gemilere binerek geçip... aranan kimyanın zaten insanın kendisinde olduğunu anlamaktır...

Hüzün varoluşun ağırlığıysa, neşe o ağırlığı sırtlayan ruhun gücüdür gücü.

***

Dünya literatürü neşeyle, paketlenmiş mutluluğu (happiness) ayıralı çok oldu. Spinoza'ya göre neşe, insanın var olma gücünün artmasıdır. Keder büzüştürür; neşe evrene doğru uçurur. Nietzsche trajedinin tam ortasında hayata "Evet" deme cesaretini "şen bilim" diye tarif eder. Trajik bir neşedir o... C. S. Lewis ise Surprised by Joy derken, neşeyi dünyevi hazlardan ayırıp insanın öteye, sonsuzluğa duyduğu tadı keskin sıla hasretinin ta kendisi sayar. Montaigne'in, Hermann Hesse'nin vakarlı neşesi ise cehaletten değil, insanı ve dünyayı olduğu gibi kabul etmenin olgunluğundan doğar.