Matematik sorumluyu söylüyor

Sayılar sihir yapmaz sadece doğruya yaklaştırır.

Biliyorsunuz, ilk günden beri "fon krizi" tanımına itiraz ediyorum. Bu aslında bir "devlet krizi" diyorum. Öyle ya, fon krizindeki vurgun telefon dolandırıcılığı ile olmadı. İnsanlar saflığı ile kandırılmadı. Doğrudan devletin denetleyici kurumların gözünün önünde, onun imkanları kullanılarak yapıldı. Haliyle ortada devletin denetleyici kurumlarının "hadi kafamı çevirdim soy" dediği bir tablo var.

Peki bunu matematikle kanıtlayabilir miyim İşte bu soruyu zaman zaman bu köşeye konuk aldığım, çalışmalarına güvendiğim ekonomist arkadaşımla konuştum. Ben soruları sordum, o çalıştı. Sonunda ortaya bu köşeye özel kapsamlı bir SPK ve Borsa İstanbul hikâyesi çıktı.

Uzun bir çalışmayı özetleyeceğim. Sizi hiç ifadelerle uğraştırmayacağım. ok matematik bilmenize de gerek yok. Ama matematik kullanarak size sonucu söyleyeceğim.

ÖNCE SPK SONRA BORSA GERİ EKİLDİ

Önce kaynaklarımızdan bahsedeyim...

Borsa'da sıradışı işler olduğunda uyarıcı alarmlar var. Bu alarmlar "çaldığında" kurumlar devreye giriyor. Elimizde bu alarmları ve sonuçlarını görebileceğimiz 10 yıllık dört kaynak var: SPK bültenleri (2016-2026 aralığında 718 bülten), BIST'in KAP duyuruları, (2016-2026 aralığında 27.964 duyuru), BIST'in faaliyet raporları, BIST'in kurumsal belgeleri. İşte bu dört kaynağı masaya yatırdık. Bu kurumlar ne yapmışlar baktık.

Sonucu özetleyeyim.

2022-2025 aralığında Borsa İstanbul'da (BIST) olağandışı fiyat hareketlerini işaretleyen otomatik alarmlar önceki yıllardan daha sık çaldı. Ancak buna rağmen aynı yıllarda hem SPK hem Borsa İstanbul geri çekildi. BIST yönetimi takdire bağlı hisse bazlı tedbirleri Mart 2021'den itibaren büyük ölçüde bıraktı. Aylık sayı Ocak 2021'de 16, şubatta 15 iken martta 3, nisanda 3, mayısta 1'e indi ve eski düzeyine bir daha dönmedi. Rüşvet iddiasıyla tutuklanan Borsa İstanbul Genel Müdürü Korkmaz Enes Ergun'un o ay göreve geldiğini hatırlatayım. SPK'nin alarm alan hisselere yaptırım oranı ise BIST'in geri çekilişinden de önce, 2019'dan itibaren düştü. Suç duyuruları da dört yıl boyunca neredeyse durdu. Suç duyurularının çoğu fon krizinden sonra geldi.

Gelelim tane tane anlatmaya...

BORSA'DA ALARM VAR EYLEM YOK

VTBS (Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi) bir hissede olağandışı fiyat hareketi olduğunda kendiliğinden devreye giren bir alarm ve kısıt sistemi. Manipülasyonu kanıtlamıyor ama gözetim yapanlara "dikkat incele" diyor. Sayılar önümde duruyor. VBTS 2022-2025 aralığında yılda ortalama 640 kez çalmış. Patlamayı şöyle anlatayım, 2019-2021 aralığında ortalama yaklaşık 390'dı. Alarm alan farklı hisse sayısı yılda 155- 205'ten 223-304'e çıkmış.

Buna karşın...

Hisse bazlı tedbirler, Mart 2021'de, Korkmaz Enes Ergun'un genel müdür olduğu ay, aylık 15-16'dan 3'e inmiş. Yıllık sayı 2020'deki 160'tan, 2024 ve 2025'te 7'ye düşmüş. Tedbir uygulanan tekil yatırımcı sayısı 2022'de 165 iken 2025'te 25'e inmiş. Bakılabilir, bu düşüş BIST Yönetim Kurulu'nun kendi faaliyet raporlarında her yıl sayılarıyla yazılı.

BORSA'NIN UYARDIM HÜLLESİ

Buna karşın bir hülle var. Kurum, hiçbir şey yapmadım dememek için, tedbir yerine uyarı ile yetinmiş. BIST, yatırım kuruluşlarını 2022'de 376, 2023'te 345, 2024'te 325, 2025'te 217 yatırımcı hakkında uyardı. Tedbir uygulanan yatırımcı başına uyarı 2022'de 2'ye yakınken 2025'te 9'a çıktı. Bir de öğreniyoruz ki SPK'ye kapalı devre bilgi notları gitti. Bu tablo bize kurumun tedbir yerine daha yumuşak ve kamuya duyurulmayan bir araca kaydığını gösteriyor.

Sonuç olarak hem yönerge hem yönetim kurulu aynıyken hisse bazlı tedbirler genel müdür değişikliğiyle (Enes Ergun) aynı ay kırılmış. Yatırımcı bazlı tedbirler de aynı genel müdür döneminde çökmüş. Bu, düşüşün bir kural değişikliğinden değil, genel müdürlüğün takdir yetkisini kullanma biçimindeki bir değişiklikten kaynaklandığını gösteriyor. Belli ki Enes Ergun sürecin açık bir parçası.

SPK AY İİP İZLEMİŞ!

Ya SPK

VBTS alarmı alan hisselerin 2017-2018'de yaklaşık yarısı üç yıl içinde SPK'dan para cezası, suç duyurusu ya da 2 yıllık işlem yasağı almış. 2020-2023'te bu oran, toplu kararlar hariç, yüzde 22-24'e (onlar dahil edilirse yüzde 25-30) inmiş. Daha garibi, suç duyurusuna varan oran yüzde 22-26'dan yüzde 3-6'ya düşmüş. Bu trajik düşüş BIST'tekinden önce başlıyor. Yani SPK, BIST'ten de önce geri çekilmiş.

Şöyle söyleyeyim:

BIST'in hedefli tedbirleri 2020'de zirvedeydi. Faaliyet raporuna göre 176 yatırımcı bazında ve 156 pay bazında tedbir vardı. Buna karşın, aynı yıl SPK'nin piyasa dolandırıcılığıyla ilgili suç duyurusunda bulunduğu hisse sayısı 33'ten 7'ye indi.