Senaca yüzyıllar önce soruyor, sorduğunun yanıtını da gene kendisi veriyor:

"İyi nedir, bilgidir. Kötülük nedir, bilgisizlik! Filozof ya da sanatçı, yerine göre, kimi bilgileri fırlatıp atar, aralarından kimilerini de seçer. Yeter ki içinde yenilmez bir ruh taşıyıp 'Senin yenilmene, ezilmene karşıyım' diyebilsin. Düşünce üretiminin kaynağı bilgi, bilginin kaynağı kitap, resim gibi sanatsal gösterimler, müzik gibi işitsel yaratılardır. İnsan ancak sanatla uğraşarak duygusunu, düşüncesini, beğenisini geliştiriyor."

Kant, duyguyu, "Hiçbir biçimde bir nesnenin tasarımını oluşturmayan şey" diye tanımlıyor. Kant, insanın gözlem-duyumsama-algılamakavrama-yorumlama güdümlerinin soyutsal yaklaşımını çözümlemede de karşımıza çıkıyor.

İyi bir eğitim, kişiyi bilgiyle donatıp gerçekleri, olguları algılayacak bir duyarlıkla yetiştirebiliyorsa amacına varmış sayılır. Kişinin olguları eytişimsel (diyalektik) bir anlayışla kavrayabilmesini ancak öyle bir eğitim anlayışı sağlar. Montaigne'in sözünü ettiği kişideki "iç kale"nin sağlam temele oturması buna bağlıdır.

Bu yolda eğitilen kişi, hiçbir etki altında kalmadan kendi iradesiyle karar verir. Bir şeyin gerçek yüzünü görenler, güzellikle çirkinliği birbirinden ayırt eder, nelere acıyıp nelere gülünmesi gerektiğinin bilincinde olur. Ancak öyle bir eğitimden geçen, olayları tarafsız bir anlayışla sorgulayıp yargılamayı bilir.

Euripides'e göre duyarlık, aklın kılavuzluğunda etkisini gösterir. Balzac, "Akıl, duygunun yanında her zaman bayağı kalır" diyor. Pascal, "Yüreğin kendi aklı vardır, aklın hiç bilmediği" diyerek Balzac'ı onaylıyor. Goethe de "Benim edindiğim tüm bilgiyi herkes edinebilir ama yüreğim yalnızca benimdir" diyerek duyarlığa geniş alanlı bir ayrıcalık tanıyor. Bir başka düşünür de aklı, "Zihinden geçmeden, gözden yüreğe giden bir yol var" diye tanımlıyor.

Akıl söz konusu olduğunda akıllı olmak yetmiyor, insanın akıl yürütecek kadar irade göstermesi de önemli. Pascal'ın "Akıl veren çoktur, akıl yoktur" sözü özdeyişe dönüşmüştür. Paskal bu yaklaşımıyla, çok sözle mantığı allak bullak etmeye kalkanların foyasını ortaya çıkarıyor!