Sembollerimizle yaşarız. Küçük gruplaşmalardan başlayarak her topluluk ve hareket sembole ihtiyaç duyar. Kişilerin, ailelerin de sembolleri olur. Çocukluğumdan hatırlarım, hayvancılık edenlerin her birinin bir damgası vardı. Uçsuz bucaksız dağlarda otlayan sürülerden birbirine kaçan, karışan, karıştırılanlar kolaylıkla seçilirdi. Benzerliklerle senin mi benim mi tereddüdü yaşanmasını damgalar önlerdi.

Tarihte damgalar, kabîle ve boy esasına göre şekillenen insan topluluklarında grup kimliğinin sembolüydü. Mesela Kayı Boyu'nun sembolü iki ok ve bir yaydır. Tekelerin sembolü dağ keçisidir. Tabii bunlar basit şekillerdir. Bazıları basitliği içinde stilize edilmiş estetik çizimler halinde de her yerde görünür. Sadece deriye, beze, kılıca, bıçağa, kaba kacağa işlenmez, Orhun Âbideleri dediğimiz Bengü Taşlar'daki gibi taşa da kazılırdı.

Etnoloji-antropoloji ve beşeri alanların her birinden faydalanması gereken sosyolojide temel sayılacak konulardan biri damgalardır. Bizde de çalışan epeyce isim var. Şimdikiler arasından, Prof. Dr. Mustafa Aksoy'u alan çalışmalarıyla özellikle anmak isterim. Eserleri içinde, temiz baskılı, geniş hacimli Tarihin Sessiz Dili Damgalar'ı ayrı bir yere koymak lazımdır. Hoca'nın, Türk damga ve motiflerinin en fazla görüldüğü Tunceli'de Munzur Üniversitesi'nde yıllarca görevde bulunması kültür tarihimiz için talihli bir durumdu. Pek çok makalesine bakılırsa oradan yeni ve hacimli kitaplar çıkacak.

Etnik köken farklılığını göstermek için damgalar belirleyicidir. Mustafa Aksoy'un son dediklerinden anlaşılan şudur: Aralarında derin ayrılıklar ve farklılıklar bulunan Kürt dediğimiz dağlı Kırmanç, Sorani, Gorani aşiretleri tamamen Türk motifleri kullanırlar. Farklı bir damgaları da yoktur. Konumuz bu değil ama yeri geldi söyleyelim: "Kürt arıyorsanız benim" diyen Mustafa Hoca'ya göre, damga ve motiflerden ayrılığa delil bulunması zor görünüyor. Üzerinde konuşulacak bir meseledir. İlim meselesidir. İddia ile olmaz.

Yalnız şunu biliyoruz: Sembollerin etnik damgalar ve motiflerle şekillenen örnekleri köken bilgisi bakımından değerlidir ve değerlendirilir.

Dinlerin sembolleri, başta hilal ve haç olmak üzere her alanda yüzlercedir. Milletlerin bayraklarından başlayarak çeşitli sembolleri yanında tarihi dönemeçleri de sembol değerindedir. Devletlerin, yaşadıkları tarihe göre tavır almalarını iyi anlamak lazımdır. O geçmişi tam bilmeseler de genetik yakalarını bırakmaz. Her yerde karşınıza çıkar. Uluslararası toplantılarda bunu kuvvetle hissedersiniz. Bilinçli toplumlarda sembollerine atıflar şaşmaz bir gerekliliktir.

Dinlerinin hatıraları dinsiz yöneticilerce ve tamamen seküler faaliyetlerde bile unutulmaz. 2004 yılında Avrupa Birliği nihai senedinin nasıl imzalandığı önemli bir örnektir. Başbakan Erdoğan'ın da katıldığı törende Dışişleri Bakanımız Abdullah Gül'e, 1644'te Papa olan X. İnnocent'in heykeli önünde imzalatıldı. X. İnnocent'in öne çıkan özelliği "Türklerin Avrupa'daki Türk varlığını ortadan kaldırmaya and içmesi"ydi.

Düşünebiliyor musunuz, adamlar, "Bu organizasyona katılacaksınız tamam da bu fikrimiz de değişmedi, bilin!" dediler. Türkiye'nin çok dindar yönetenleri Papa heykeli önünde kurulan masada belgeyi keyifle imzaladılar. Bu tarihi sembolün verdiği mesajı anladıklarına dair bir dikkat varsa da görmedik. Bilenler utançla karşıladılar. O zaman da yazdık ve konuştuk. İmzaladığımızla kaldığımız da ayrı bir mesele.

Son dönemde böyle birçok sembolün gözümüzün içine sokulduğunu acıtmasıyla da hatırlıyoruz. Birisi Sümela Manastırı'nda âyindir. 1922'den beri Sümela'da âyin yapılmıyordu. Türk Devleti 88 yıl boyunca izin vermemişti. 2010 yılında açılımlardan onlar da faydalandı. Bir hristiyan mezhebine göre Meryem Ana'nın göğe yükseliş günü sayılan 15 Ağustos'ta âyin yapıldı. O günü hristiyanların büyük çoğunluğu başka tarihlerde kutlarlar.

Israrla bu tarihin seçilmesinin önemli bir sebebi daha vardı. 15 Ağustos 1461, Fatih'in Trabzon'u fethettiği gündür. Yani dostlar, biz sembolümüzü çiğnedik ve çiğnettik. Onlar kazandı. Sonra gelen tepkilerle âyin günü değiştirildi.

Âyîni yöneten Patrik Bartalemous, "Bu bölgede yaşayan Rum Ortodoks halkını, ruhanileri anmaya geldiklerini" söyledi. Bu cümlesinde tarihi mirasa sahip çıkma mesajının açık ve kuvvetli vurgusu üzerinde hiçbir yorum yapılmaması, Türk aydın çevreleri ve kamuoyunun bilinç seviyesi hakkında fikir verecek bin bir örnekten biridir.

Batı'da idarî gelenekler değişir, yön veren unsurlar değişmez. Dinle devlet ve milliyet at başı gider. Patrik, bu sözüyle tarihe, en son Fatih'in devirdiği Pontus devlet idealine giden yolu işaret ediyor. Sembollerle verdiği mesaj budur. Siz fırsat verirseniz kilisede diri tuttukları o bilincin gereğini sahada dillendirirler. Problem bizde.

Bu meselelere bakarken "Neye itiraz edeceğiz, haklarıdır" denemez. Anlaşmalarla düzenlenen hak ve özgürlüklere göre bakmak lazımdır. İstiklâl Harbi sonrasında imzalanan Lozan, Lozan'a bağlı düzenlemeler, mübâdele anlaşması hükümleri ve mütekâbiliyet(karşılıklılık) esastır. Batı Trakya Türklerinin kendilerine Türk demeleri engellenirken, kendi müftülerini seçemezken bu jestleri zayıflığınıza ve aptallığınıza yorarlar. Yüklendikçe yüklenirler.

Meryem Ana iki yüzyıl önce yol verilen projelerdendir. Ayasluğ(Selçuk)'da Meryem Ana'nın makamı var denmesi ve kabul ettirilmesi 19. yüzyılın başındadır. Onlarca Meryem Ana makamından biri de Selçuk'takidir. Şimdi üç beş turist gelecek diyerek halkı da razı ettiğimiz bir projedir.

Bunlar, genişçe ele alınacak doğrudan-dolaylı tapu çıkarma meseleleridir. Yüz elli yıl öncenin acı hatıraları gözümüzün önündedir. Rumeli Türk ve Müslüman nüfusun birçok yerde çoğunlukta bulunduğu Anadolu'dan daha mamur bölgemizdi. Baştan başa sivil ve dini mimari eserleriyle donatmıştık. Şurada burada kurduğumuz şehirlerin minyatür örnekleri kaldı. Saraybosna'dan Üsküp'e o eserlerin duyurduğu güzellik göz kamaştırıyor. Balkanlarda Yugoslavya dışında kalan ülkelerde Türk eserlerinin neredeyse tamamı yıkılmıştır.