Ortadoğu'yu anlamak için yalnızca haritalara bakmak yetmez; hafızaya bakmak gerekir. Çünkü bu coğrafyada siyaset, çoğu zaman bugünün değil, dünün yankısıyla kurulur.

İran'ı ve onun Şii kimliğini anlamak da tam olarak böyle bir çaba gerektirir: İnancın, tarihsel kırılmalarla nasıl bir siyasal akla dönüştüğünü okumak...

Şiilik, yalnızca bir mezhep değil; aynı zamanda bir tarih anlatısıdır. Hz. Ali'nin hilafet meselesinde yaşanan ayrışmadan doğan bu damar, Kerbela'da derinleşmiş ve bir "mağduriyet bilinci" üretmiştir. Bu bilinç, yüzyıllar boyunca Şiiliği sadece teolojik bir yorum olmaktan çıkarıp, direniş ve adalet eksenli bir siyasal dil haline getirmiştir. Kerbela, Şiilikte bir tarih değil, sürekliliktir. Ve bu süreklilik, İran siyasetinin zihinsel omurgasını oluşturur.

Ancak İran'ın Şiiliği bir devlet ideolojisine dönüştürmesi, erken dönemlerden değil, 16. yüzyılda Safevilerle başlar. Safevi Devleti, Şiiliği resmî mezhep ilan ederek yalnızca dini değil, coğrafyayı ve kimliği de yeniden inşa etti. Bu tercih, İran'ı Sünni Osmanlı'dan ayıran keskin bir sınır çizdi. Mezhep, artık bir inanç olmaktan çıkıp jeopolitik bir aidiyet haline geldi.

Bu tarihsel kırılma, modern İran'ın kodlarını da belirledi. Çünkü İran'da devlet ile mezhep arasındaki ilişki, hiçbir zaman nötr olmadı. 1979 İran İslam Devrimi ise bu ilişkinin zirvesidir. Ayetullah Humeyni'nin öncülüğünde kurulan sistem, Şiiliği sadece bir kimlik değil, doğrudan yönetim biçimi haline getirdi: Velayet-i Fakih. Bu modelde siyaset, ilahi meşruiyetle donatıldı; muhalefet ise yalnızca politik değil, aynı zamanda dini bir itiraza dönüştü.

Burada kritik bir eşik vardır: İran, devrimle birlikte yalnızca kendi iç düzenini değiştirmedi; Şiiliği ihraç edilebilir bir ideolojiye dönüştürdü. Lübnan'da Hizbullah, Irak'ta milis yapılar, Yemen'de Husiler... Bunların her biri İran'ın sadece askeri değil, mezhepsel ve ideolojik nüfuz alanlarıdır.

Bugün yaşanan İran-ABD-İsrail gerilimini yalnızca nükleer program ya da bölgesel rekabet üzerinden okumak eksik kalır. Bu çatışma, aynı zamanda iki farklı dünya tasavvurunun çarpışmasıdır:

Bir yanda seküler-jeopolitik güç dengeleri; diğer yanda dini meşruiyetle inşa edilmiş bir siyasal direniş doktrini.