Bu sene de yine olaylı ve tartışmalı bir 10 Kasım sabahı yaşadık.
Videoya yansıyan görüntülere göre, Adana'da saat 09.05'te sirenlerin çaldığı ve insanların saygı duruşunda bulunduğu sırada, yürümeye devam eden bir genç çevredekilerin sözlü ve fiili saldırısıyla karşılaştı. Yanına gelenlerin tepkisiyle karşılaşan genç önce itiş kakışla başlayan müdahaleden sonra yumruklandı. Çevreden koşarak gelenlerin kalabalıklaşmasıyla birlikte uzaklaşmaya başladı. Ancak, üzerine hücum eden daha fazla sayıda kişinin saldırısından kurtulabilmek üzere kaçmaya başlayınca bir grup tarafından kovalandı.
Bu, son derece ilkel ve rahatsız edici bir görüntü...
Bir insanı saygı duruşunda bulunmaya zorlamak, hele olmayınca da linç girişimi başlatmak; hiç bir insani, ahlaki ve toplumsal gerekçeye dayandırılamaz.
İçinden gelmeyen bir şeyi, bir insana zorla yaptırmak; faşizmin ve despotizmin dikalasıdır. Böyle bir tutumu kurumsallaştıran ve sürdüren toplumlar, ilkelliklerini açıkça tescil etmiş olurlar.
Hiçbir devletin veya kamu otoritesinin, sevgi ve saygı gibi insanların iç dünyaları ve özgür tercihleriyle ilgili bir konuda, onları kitlesel uygulamalarla duygu ve düşüncelerine aykırı davranmaya zorlama hakkı yoktur. Devlet, anma törenleri düzenleyebilir; ancak insanları iç dünyalarındaki inanç ve tercihleriyle sergiledikleri davranışlar arasında çelişki yaşayacakları bir duruma düşüremez ve içlerinden gelmeyen bir saygıyı gösteriyormuş gibi davranmaya mecbur bırakamaz.
Oradaki insanların istisnasız tamamının, çalınan siren üzerine gönülden ve isteyerek saygı duruşu pozisyonuna geçtiklerini söyleyebilir miyiz
Hayır.
Eğer "evet" dersek yalan söylemiş oluruz.
Çünkü insanların bir bölümü gerçekten saygı duyduğu için dururken, başka bir bölümü aynı duyguları paylaşmadığı hâlde çevresindekilerin tepkisinden, dışlanmaktan veya saldırıya uğramaktan çekindiği için kalabalığa uyuyor olabilir.
Diyelim ki insanların %80'i gönülden ve isteyerek saygı duruşunda bulundu. Geriye kalan %20'sinin ise bunu istemediği hâlde toplumsal baskı nedeniyle yaptığını varsayalım.
Mevcudun %80'ine coşkusunu ve sevgisini gösterme zemini ve fırsatı tanıma uğruna, günlük hayatın akışı gereği ortamda (trafikte, meydanda) bulunan ve çeşitli sebeplerle içlerinde saygı duruşuna katılma isteği olmayan %20'sini, samimiyetsiz ve ikiyüzlü davranmaya zorlayarak baskılamaya, hiçe saymaya hakkımız var mı
Bu oranlar farazidir; ancak ilke bakımından oranların hiçbir önemi yoktur. Bırakın %20'ler gibi bir kitleyi; %1 gibi küçük bir orandaki bir azınlığın bile kendi iradesine aykırı biçimde saygı göstermeye zorlanması, uygulamanın "özgürlükler" ve "kişisel tercihlere saygı" açısından sorgulanması için yeterlidir.
Kendi istediği gibi davranmayanı saniyeler içinde hain ilan edip linçe uğratan kişi ve grupların gösterdiği tutumun psikolojideki adı "kırılgan narsisizm" ve "sürü güdüsüdür." Bu tür bir linç davranışı, özgüvenin ve kahramanlığın değil; derin bir yetersizlik duygusu ve acziyetin dışavurumudur.
Bu tür davranışlara yönelenler, kendilerine güveni ve başkalarına saygısı olmayan, bireysel varlıklarını ve karakterlerini inşa edememiş; ancak mutlak bir otoritenin veya dokunulmaz bir figürün gölgesine sığınarak kimlik bulan ve kendilerini güçlü hissedebilen insanlardır.
Siyasal psikoloji ve sosyolojide "normatif sosyal etki" olarak açıklanan mekanizma, insanların dışlanmamak veya tepki görmemek için benimsemedikleri davranışlara uyum göstermeye yöneldiklerini ortaya koyar. "Suskunluk sarmalı" ve "çoğulcu cehalet" gibi olgular ise kişilerin, başkalarının aynı düşünceleri paylaştığını varsayarak gerçek görüşlerini gizlemelerini ve böylece, gerçekte var olduğundan daha güçlü zoraki bir toplumsal mutabakat görüntüsü oluşmasını açıklar.
Sirenlerin aynı anda çaldığı, çevredeki herkesin durduğu, hareket etmeye devam edenlerin yadırgayıcı ve itham edici bakışlarla tacize uğradığı bir ortamda; açık bir emir veya ceza bulunmasa bile kişi kendisini topluluğa uymak zorunda hissedebilir. Böylece devletin düzenlediği anma uygulaması, açık bir emir veya ceza bulunmasa bile; toplumsal denetim ve kolektif baskıyla birleştiğinde, gönüllü katılımın sınırlarını aşarak fiili bir zorunluluğa dönüşür.
Bu baskı, saldırıya şahit olanların davranışlarını da etkileyebilir. Atatürk'ü gönülden sevdiği halde bir insanın darp edilmesini yanlış bulan kişiler, grubun tepkisini çekmekten korkarak müdahaleden kaçınabilirler. Totaliter rejimlerde yaygınlıkla görülen, faşizan ve doktriner temelli linç ve imha hareketlerinin en tehlikeli yönlerinden biri de budur Kolektif aidiyetin ideolojik baskıya dönüştüğü ortamlarda sağduyu, bağımsız muhakeme ve haksızlığa karşı çıkma cesareti zayıflar. Böylece yalnızca şiddet değil, "şiddet karşısındaki sessizlik" de toplumsal bir davranış kalıbına dönüşür.
İnsanların saygı duruşunda bulunmaya zorlanmaları, pek çok haksızlık ve yanlışlığı beraberinde getirir:
-Bu, öncelikle Atatürk'e karşı yapılan bir yanlışlık ve haksızlıktır. Çünkü böyle bir uygulama, gerçek sevgiye dayalı saygıyla, baskı sonucu sergilenen sahte davranışları aynı görüntü içinde birleştirir. Saygı duymayan insanları saygı duyuyormuş gibi davranmaya yöneltirken, onlarda tepki ve öfke oluşturabilir. Böylece anılması amaçlanan tarihi şahsiyetin adı, toplumsal zorlamalarla ilişkilendirilmiş olur.
-İkinci olarak, Atatürk'ü gerçekten sevenlere karşı haksızlıktır. Onların içtenlikle gösterdikleri saygı, zoraki uyumun oluşturduğu görüntü içerisinde ayırt edilemez hale gelir. Daha da ötesi, Atatürk adına gerçekleştirilen saldırılar, onu gönülden seven fakat şiddeti reddeden insanların sevgisine de gölge düşürür.
-Üçüncü olarak, topluma karşı yapılan bir yanlışlık ve haksızlıktır. İnsanları kendi düşüncelerini gizlemeye, benimsemedikleri davranışları sergilemeye ve başkalarının tepkilerinden çekinerek yaşamaya yöneltir. Farklı tercihleri meşru görmek yerine, bunları düşmanlık veya provokasyon olarak algılama eğilimini güçlendirir.
-Son olarak, devletin kendi varlık nedeni ve hukuk devleti olma yükümlülüğü bakımından da sakıncalıdır. Çünkü devletin görevi, insanları birbirlerinin duygu ve düşüncelerine uymaya zorlamak değil, farklı düşüncelere sahip kişilerin haklarını eşit biçimde korumaktır.