Fon krizi sorumlularında ehliyetsizlik ve liyakatsizlik sorunu

Ulvi Saran
Bugün
14

Haftalardır gündemden düşmeyen fon skandalı, devletin yapılanmasında ve kamu idaresinin işleyişinde ehliyet ve liyakatin ne kadar hayati ve vazgeçilmez olduğu gerçeğini bir defa daha gözler önüne serdi.
Her yeni gün, yatırımcıları büyük zararlara uğratan fon batağının oluşmasına ve milyarlarca Dolarlık haksız kazancın vurguncular tarafından "iç" edilmesine sebep olan sistemin yapı ve işleyişindeki sorun ve aksaklıkların su yüzüne çıktığı yeni bir sarsıcı olay ve gelişmeye tanık oluyoruz.
Türkiye'nin muhtemelen şimdiye kadarki en büyük finans ve menkul kıymetler piyasası krizi sürecinde; arka arkaya patlak veren artçı skandalları ve ortaya atılan ciddi iddiaları irdelediğimizde, karşımıza;
-Kilit pozisyonlara ehliyetsiz, liyakatsiz ve mesleki yeterliliği tartışmalı kişilerin atanması,
-Üst yönetim kademelerinde, görev alanının gereklerine ve işleyişine vakıf olmada ileri derecede yetersizlik; bilgi, beceri, uzmanlık, profesyonel birikim ve deneyim eksikliği,
-İlgisizlik, kayıtsızlık ve vurdumduymazlık gösterilerek yaşananlara seyirci kalınması,
-Temel yürütme, izleme, gözetim ve denetim sorumluluklarının ihmal edilmesi ve bunun ağır ve telafisi imkânsız sonuçlar doğurması,
-Siyasi yakınlık, taraftar kayırmacılığı ve kişisel sadakat ilişkilerinin ehliyet ve liyakatin önüne geçirilmesi,
-Denetleyenle denetlenenin iç içe geçtiği, tarafsızlığı ve kurumsal bağımsızlığı zedeleyen ağır menfaat çatışmaları,
-Kamu gücünün ve düzenleyici yetkilerin görev sınırları dışında kullanıldığına, keyfi müdahalelere ve görevin kötüye kullanılmasına ilişkin vahim iddialar,
-Kurumlar arasında görev, yetki ve sorumlulukların dağılımında ortaya çıkan yapısal çelişkiler; koordinasyonsuzluk ve hesap verebilirlik zafiyeti tablosu çıkıyor.
Yaşananların, devletin yapılanmasından yönetici atama tercihlerine, kurumsal işleyişinden gözetim ve denetim mekanizmalarına kadar uzanan köklü yapısal sorunlara işaret etmesi; söz konusu skandalın nedenlerini ve sonuçlarını anlayabilmek için öncelikle devlet yönetiminde ehliyet ve liyakatin önemini ve bu ilkelerden uzaklaşmanın yol açacağı ölümcül sonuçları irdelememizi gerekli kılıyor.
Nasıl oluyor da bir şirket sahibi, işletmesinin kilit pozisyonlarına yönetici seçerken en nitelikli ve deneyimli kişiyi ararken; başarısızlığının toplumsal maliyeti çok daha ağır olan devlet yönetiminin üst pozisyonlarına atamalarda sıradanlığa, hatta açıkça vasıfsızlığa ve yetersizliğe razı olunabiliyor
Bu çelişkinin doğmasında, siyasi iktidarların üst düzey bürokratik ve teknokratik görevlere atamalarda sergiledikleri iki sorunlu yaklaşım ve tercih biçiminin rolü var:
Birincisi, siyasi yakınlık ve kişisel güven ilişkileri nedeniyle, mesleki donanımı ve tecrübesi yetersiz kişilerin kritik görevlere getirilmesidir. İkincisi ise, parlak akademik unvanların oluşturduğu yeterlilik algısına kapılınarak, akademisyenlerin doğrudan üst düzey icra ve yönetim görevlerine uygun görülmesidir. Oysa ne sıradan bir üniversite diploması ne de yüksek akademik unvanlar, gerçek mesleki yeterliliğin ve yönetim becerisinin tek başına garantisidir.
Dünya borsaları başkanlarının sahip oldukları parlak kariyer birikimleri, bu ayrımın önem ve gerekliliğini somut olarak gösteriyor:
New York Borsası Başkanı, Nasdaq ve Londra Borsası CEO'ları, sermaye piyasalarında uzun yıllara dayanan profesyonel ve idari tecrübeleriyle bu görevlere yükselirken; Borsa İstanbul Yönetim Kurulu Başkanının kariyeri, yönetim kuruluna ilk geldiği tarihe kadar tümüyle akademik alanda şekillenmiştir.
Önceki Borsa İstanbul başkanlarının çoğunda olduğu gibi, SPK başkanlarının da akademik kariyerleri, klasik bürokratik görevleri veya geleneksel bankacılık deneyimleri dışında; menkul kıymetler, yatırım bankacılığı, aracı kurumlar, fon yönetimi veya piyasa düzenleyici kurumlarda yeterli profesyonel görev tecrübeleri bulunmamaktadır.
Türkiye ve dünya örnekleri arasındaki bu bariz farklılık, bürokratik veya akademik birikimin değerinden bağımsız olarak, kritik yönetim görevlerinde sektörel deneyimin ne kadar büyük bir önem taşıdığını ortaya koyuyor.
Ancak konunun daha derin boyutu, siyasi iktidarla bu görevlere talip olan kişiler arasında oluşan ilişki biçiminde yatıyor.
Burada sorun, hırslı ama profesyonel birikimleri, uzmanlıkları, mesleki yeterlilik ve özgüvenleri sınırlı kişilerin; kariyerlerini objektif başarı ve mesleki rekabet çerçevesinde oluşturmak yerine, siyasi yakınlaşma üzerinden şekillendirme çabasına girmeleridir. Bu gibi kişiler, iktidar çevrelerinde görünür olmaya, kişisel güven ve vefa ilişkileri oluşturmaya, gelecekte hedefledikleri siyasi konumlarına yatırım yapmaya yöneliyorlar.
Buna karşılık mesleki özgüveni, tecrübesi, etik duyarlılığı ve öz saygısı yüksek kişiler; siyasi pozisyon veya bürokratik makam elde etmek için siyasi karar ve güç sahipleriyle yakınlaşma ve yaranma ilişkilerine girmeyi tercih etmiyorlar.
Böylece çarpıcı bir asimetri ortaya çıkıyor: Siyasi karar vericilere mesleki yeterlilik bakımından yakın olması gerekenler uzaklaşırken, yeterlilikleri her yönüyle sorgulanması gerekenler yakınlaşıyor. Sonuç itibariyl siyasi iktidar merkeziyle potansiyel adaylar arasında olması gereken pozitif mesafe açılırken, olmaması gereken negatif mesafe daralıyor.
Siyasi iktidar da atama ve görevlendirmelerde bağımsız ve objektif bir seçme ve değerlendirme mekanizmasına dayanmadığında; en fazla tanıdığı, kendine yakın bulduğu ve güvendiği kişilere görev veriyor.
Literatürde "siyasi patronaj" ve "kamu tercihi teorisi" çerçevesinde değerlendirilebilecek olan bu süreç, "negatif seleksiyon," yani "tersine seçilim" mekanizmasına olarak işlev görüyor.