Yapay zeka şirketlerinde devlet ortaklığı tartışması alevlendi. Çin'in yüzde 1'lik "Altın Hisse" modelinden ABD'nin yüzde 5 teklifine devlet ortaklığı tartışma yaratıyor. Eskiden fonlar üzerinden yapılan işler şimdi doğrudan hisse oranıyla açıkla

Batı'nın Çin teknoloji şirketlerine yönelik en köklü eleştirilerinden biri her zaman devlet hissedarlığı meselesi olmuştu. ByteDance, Alibaba ve Tencent gibi devlerin arkasında Çin Komünist Partisi'nin görünmez eli olduğu iddiası; TikTok yasaklarının, ihracat kısıtlamalarının ve ulusal güvenlik kaygılarının temel gerekçesi haline geldi. Peki ya şimdi OpenAI CEO'su Sam Altman, Trump yönetimine şirketin yüzde beşini teklif etti. Değeri yaklaşık 42,6 milyar dolar olan bu hisse, şimdiye kadar bir özel yapay zeka şirketine yönelik yapılmış en büyük devlet ortaklığı teklifini temsil ediyor. Üstelik Altman'ın vizyonu daha da geniş: Anthropic, Google, Meta ve xAI gibi tüm büyük ABD yapay zeka şirketlerinin benzer oranlarla Alaska Daimi Fonu modeline dayalı bir egemen servet fonuna ortak olması.

ÇİNLİ ŞİRKETLER YARGILANDI
Çin'in teknoloji şirketleri üzerindeki devlet kontrolü, ani ve dramatik bir hamleler zinciriyle değil, "altın hisse" (golden share) adı verilen kademeli ve hesaplı bir yöntemle inşa edildi. 2018'den itibaren Çin Siber Uzay İdaresi'ne (CAC) bağlı yatırım araçları, başta içerik platformları olmak üzere çeşitli teknoloji şirketlerinin yerel yan kuruluşlarında yüzde bir hisse edindi. Sina Weibo, 36kr ve Qutoutiao bu sürecin ilk örnekleriydi.
2021'de ByteDance'in Pekin yan kuruluşunun yüzde biri devlet fonuna geçti; aynı anda yönetim kuruluna CAC'a yakın isimler atandı. 2023'te Alibaba ve Tencent'in ana kuruluşlarının birimlerinde de benzer adımlar atıldı.

ULUSAL GÜVENLİK RİSKİ BAHANEYDİ
Yüzde bir rakamının küçüklüğüne aldanmamak gerekir. Altın hisse yapısının asıl gücü oranından değil, beraberinde gelen özel haklardan kaynaklanıyordu. Yönetim kuruluna üye atama yetkisi, içerik moderasyonu kararlarını etkileyebilme kapasitesi ve en kritik anlarda şirket politikasına fiilen müdahale edebilme imkanı. Washington bu mekanizmayı defalarca ve yüksek sesle eleştirdi. TikTok davalarında ABD Kongresi'nin en güçlü argümanı buydu. Devlete dolaylı da olsa bağlı bir şirket, ulusal güvenlik için kabul edilemez bir risk taşır. Bu eleştiri yalnızca söylem düzeyinde kalmadı; somut yasal düzenlemelere, ihracat kontrol mekanizmalarına ve sonunda ByteDance'e verilen "ya sat ya kapatılırsın" ültimatomuna dönüştü.

ASLINDA MÜDAHALE DAHA ÖNCE BAŞLADI
Bu tartışmayı teorik olmaktan çıkaran şey, hükümetin benzer adımları başka alanlarda zaten atmış olması. CHIPS Act hibe anlaşmaları kapsamında ABD federal hükümeti, Intel'e verdiği destekle edindiği hisseleri geçen yıl yüzde on hisseye dönüştürdü ve bugün bu paketin değeri 60 milyar doların üzerinde. AMD ve Nvidia ise ihracat lisansı karşılığında Çin çip gelirlerinin yüzde on beşini devlet kasasına aktarmayı kabul etti. Cato Enstitüsü'nün tahminlerine göre Trump yönetimi hâlihazırda yaklaşık yirmi özel şirkette hisse senedi, varant veya "altın hisse" benzeri araçlar aracılığıyla ortaklık konumunda. Yapay zeka özelinde ise fiilî müdahale çoktan başladı.
GPT-5.6'nın tam kamu lansmanı, hükümetin talebi doğrultusunda altı gün ertelendi. Anthropic'in en gelişmiş modelleri olan Claude Mythos ve Fable'a Haziran ayının büyük bölümünde, ABD tarihinde bir yapay zeka modeline yönelik ilk ihracat kontrolü kapsamında dünya genelinde erişim kapatıldı. Bu kısıtlamalar hisse senedi transferi olmaksızın gerçekleşti. Hisse devriyle birlikte bu ilişkinin nasıl bir derinlik kazanacağı açık bir soru olarak duruyor.

RAKAMLAR BÜYÜDÜ GEREKÇE DEĞİŞTİ
Rakamsal tablo dikkatle incelendiğinde farklı bir fotoğraf ortaya çıkıyor. Çin'in altın hissesi yüzde birdi; OpenAI'ın teklifi yüzde beş. Çin modelinde özel oy hakları ve yönetim kurulu atama yetkisi vardı; ABD modelinde bunlar henüz netleşmedi. Ama söz konusu miktar 42,6 milyar dolara tekabül ediyor ve bu, herhangi bir demokratik meşruiyet tartışmasının çok ötesinde somut bir finansal bağımlılık anlamına geliyor. Üstelik teklif yalnızca OpenAI'ı kapsamıyor.
Altman, hem Trump'a hem Ticaret Bakanı Howard Lutnick'e hem de Hazine Bakanı Scott Bessent'e aynı formülü tüm sektöre yaymayı önerdi. Anthropic, Google, Meta ve xAI aynı çarkın içine girerse ABD hükümeti tek bir hamleyle tüm önde gelen yapay zeka şirketlerinin hissedarı haline gelir.

DÜZENLEYİCİ MİSİN ORTAK MI
Batı'nın Çin modeline itirazı yalnızca hisse oranıyla ilgili değildi. Temel kaygı, devletin hem düzenleyici hem ortak rolünü aynı anda üstlenmesinin doğurduğu yapısal çıkar çatışmasıydı. Bir devlet, belirli teknoloji şirketlerinde hissedar olduğunda o şirketleri nesnel biçimde denetlemesi, rakiplerine eşit davranması ve zaman içinde bağımsız bir politika geliştirmesi giderek zorlaşır.
Bu mantığı ABD modeline uyguladığımızda soru kendiliğinden doğuyor: ABD hükümeti OpenAI'ın 42,6 milyar dolarlık hissedarı haline gelirse, Anthropic'in rakip bir modeli ile OpenAI'ın modeli arasında kamu politikası açısından nasıl tarafsız kalabilir Çinli yapay zeka şirketleriyle kıyaslama yaparken "biz farklıyız" argümanını hangi zemine oturtabilir Forrester araştırmacısı Bandyopadhyay'ın daha teklif kamuoyuna duyurulur duyulmaz öngördüğü senaryo şu: eğer ABD hükümeti kendi yapay zeka şirketlerinde hissedar olursa, diğer ülkelerin de aynı talebi kendi şirketlerine yöneltmesi an meselesi haline gelir; bu ise günümüzde sınır ötesi faaliyet gösteren hiçbir teknoloji şirketi için öngörülebilir bir ortam sağlamaz.