Kusem bin Abbas, sahâbe içerisindeki en nasipli insanlardan biriydi. Babası Hz. Abbas Hz. Peygamber'in amcası, annesi Ummu'l-Fadl Lubâbe ise hem Hz. Hatice'den sonra İslâm'a giren ilk kadın hem de Hz. Peygamber'in eşlerinden Meymûne binti Hâris'in kız kardeşiydi. Fiziksel açıdan Hz. Peygamber'e benzerliğiyle tanınan Kusem, hayatı boyunca ondan hiç ayrılmamış; vefatının ardından da gasil, tekfin ve defin işlemlerinde hazır bulunmuştu. Hz. Peygamber'in mübarek bedenini toprağa yerleştirdikten sonra, kabirden çıkmadan evvel o pâk vücuda en son dokunan da Kusem olmuştu.

Râşid Halifeler döneminde Mekke ve Medine valilikleri gibi önemli vazifeleri deruhte eden Kusem bin Abbas, Emevîler devrinde Horasan ve civarının fethine iştirak etti. Hz. Osman'ın oğlu Saîd'in komutasındaki seferlerde aktif şekilde görev alan Kusem, bizzat katıldığı Semerkand'ın fethini (675) müteakiben İslâm'ı yaymak için şehre yerleşti. Ancak bir yıl sonra, namaz kıldırdığı esnada bir gayrimüslim tarafından bıçaklanarak şehit edildi.

Semerkand'daki tarihî Efrâsiyab şehrinin kalıntılarının güney kıyısına defnedilen Kusem bin Abbas'ın kabri, kısa zaman içinde meşhur bir ziyaretgâh haline geldi. Müslüman ahali, şehitlerin ölmediği hakikatinden hareketle, kendisini "Şâh-ı Zinde" (Ölümsüz Padişah) olarak isimlendirdi. Karahanlılar döneminde etrafına eklenen binalarla bir külliyeye dönüştürülen kabir, Semerkand Müslümanlarının civarına defnedilmek için yarıştığı manevî bir merkezdi artık. Moğol istilasında yerle bir olan külliye, Emir Timur'un 1370'de Semerkand'ı imparatorluğunun başkenti ilân etmesiyle birlikte hanedan haziresine dönüştü.

Bugün Emir Timur'un torunu Uluğ Bey tarafından inşa ettirilen görkemli bir taç kapıdan girilen Şâh-ı Zinde Külliyesi, Timur'un eşi Tuman Aka'dan kız kardeşi Şirin Bike'ye, İznikli meşhur âlim Kâdızâde-i Rûmî'den Emir Hüseyin bin Tuğluk Tekin'e çok sayıda meşhur ismin kabirlerine ev sahipliği yapıyor. Türbeler, piştaklar ve turkuaz-yeşil kubbeler öylesine ihtişamlıdır ki, kabristandan çok bir açık hava müzesini andırır burası.

Geçen hafta cuma namazını Şâh-ı Zinde'de kıldım. Külliyenin en alttaki kışlık ve yazlık mescitlerinde yer kalmadığı için, yukarıda Kâdızâde-i Rûmî'nin kabrine bitişik mescit de açıldı. Yetmedi, kenardaki boş alanlar ve hatta merdivenler de lebalep doldu.

Özbekistan'da cuma namazları normalde çok hızlı biter: Vaz u nasihat kısmı ezandan önce tamamlandığından, hutbede sadece hamdele-salveleyle bir ayet ve bir hadis okunur, sonrasında namaza geçilir. Hutbe ve namazın toplamı en fazla beş-altı dakika civarındadır. Ancak bu defa biraz farklı oldu. Ezandan önce hayatımda şimdiye kadar dinlediğim en güzel, en içli, en dokunaklı Mevlid-i Nebî tilaveti -hem de Arapça olarak- icra edildi. "Merhaba" faslında hep beraber ayağa kalkıp Hz. Peygamber'i selamlamak, görülmeye değer bir manzaraydı. Onun mübarek na'şına son kez dokunan Kusem bin Abbas'ın dizi dibinde bunu yapmak, kalplerimizi ayrıca coşturdu.