"Hatay işlerinde hayırlı neticeler elde edileceğine emin olabilirsiniz. Atatürk'ün reisliği altında yapılan bütün toplantıların hayırla neticelendiğini bilirsiniz!' (Ali etinkaya, Son Posta, 21 Haziran 1938, s.11)

Hatay, 23 Haziran 1939'da Türkiye-Fransa arasında imzalanan Ankara Antlaşması ile yeniden vatan toprağı yapıldı. Ancak Hatay'ın kurtuluşu ve Türkiye'ye bağlanması hiç de kolay olmadı.

Mustafa Kemal Atatürk, "Şahsi davam!" dediği Hatay'ı kurtarabilmek için planlı, programlı, uzun ve sabırlı bir diplomatik mücadele yürüttü. Cumhurbaşkanı Atatürk, son günlerinde, hastalıkla boğuşurken bile Hatay mücadelesini sürdürdü. 19 Mayıs 1938'de kalktı, Mersin'e ve Adana'ya gitti, saatlerce ayakta kaldı; orduları denetledi, yetkililerle görüştü. O yorucu yolculuk hastalığının daha da ilerlemesine neden oldu. Buna karşın o, Hatay mücadelesine devam etti. Öyle ki, 20 Haziran 1938'de Savarona yatında yaklaşık 4,5 saat süren bakanlar kurulu toplantısına başkanlık etti. 21 Haziran 1938 tarihli gazeteler, "Vekiller Heyeti, Hatay için Atatürk'ün başkanlığında toplandı; dört buçuk saat süren toplantıda çok mühim kararlar verildi. Mareşal Fevzi akmak'ın da iştirak ettiği toplantıdan sonra Ankara'ya dönen vekiller, 'Hatay işinde hayırlı neticeler elde edileceğine emin olabilirsiniz' dediler" diye yazıyordu. Cumhurbaşkanı Atatürk'ün başkanlığında Savarona yatında yapılan 20 Haziran 1938 tarihli o bakanlar kurulu toplantısından bir yıl sonra, 23 Haziran 1939 tarihli Ankara Antlaşması ile Hatay Türkiye'ye bağlanacaktı. Hatay kurtarılacaktı, ancak Cumhurbaşkanı M. Kemal Atatürk, başkanlık ettiği o toplantıdan yaklaşık 4,5 ay sonra hayatını kaybedecekti.

1921 ANKARA ANTLAŞMASI VE HATAY

1918-1921 yılları arasında Sancak'da (Hatay) Fransızlarla Türkler arasında çok sayıda çatışma yaşandı. Fransızlar, Türk direnişçileri öldürdü, Türk köylerini yaktı, halk Fransız zulmünden korunmak için dağlara kaçtı.

Fransa ile TBMM hükümeti arasında 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması imzalandı. Fransa, Güney Anadolu'da işgal ettiği yerleri boşaltıp TBMM'ye bırakarak çekildi. Böylece Türkiye-Suriye sınırı çizildi. Ancak Hatay, Fransa mandası altında Suriye'ye kaldı. Fakat TBMM, antlaşmanın 7. maddesiyle ve karşılıklı mektuplarla Hatay'da Türk kültürünün, Türk dilinin ve Türklerin haklarının korunmasını güvenceye alan özel bir yönetim biçimi kurulmasını ve Türklerin İskenderun Limanı'ndan yararlanmasını Fransa'ya kabul ettirdi. Ankara Antlaşması'na karşın, Fransız asker ve sivil memurlar, Hatay'da Türklere çok kötü davrandılar.

15 Mart 1923'te Adana'ya giden Atatürk, kendisini karşılayan Hataylılara, "40 asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz. Günü gelecek siz de kurtulacaksınız" dedi. (Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, C.II, İstanbul, 1973, s. 554) Atatürk, 1923 yılında verdiği bu sözü hiç unutmayacaktı. Hatay artık onun şahsi meselesiydi.

BAĞIMSIZ HATAY'A DOĞRU

1926'da Fransa, Ankara Antlaşması'na uygun olarak Hatay'da "Özerk İskenderun Sancağı"nı kurdu.

Fransa, II. Dünya Savaşı'nın ufukta göründüğü sırada, 9 Eylül 1936'da Suriye'ye bağımsızlık vermeyi kabul etti. Ancak Fransa İskenderun Sancağı'nı (Hatay'ı) da Suriye'ye bırakıyordu. Bunun üzerine hemen harekete geçen Türkiye Cumhuriyeti, 9 Ekim 1936'da Fransa'ya bir nota verdi. Suriye'ye ve Lübnan'a verilen bağımsızlığın Hatay'a da verilmesini istedi. Fransa ve Türkiye arasında karşılıklı notalar alınıp verildi, sorun çözülemeyince Türkiye, Hatay sorununu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı.

Cumhurbaşkanı M. Kemal Atatürk, 1 Kasım 1936 tarihli Meclis konuşmasında Türkiye ve Fransa arasındaki tek ve büyük meselenin Hatay meselesi olduğunu söyledi. "Bu işin gerçeğini bilenler ve hakkı sevenler ilgimizin şiddetini ve samimiyetini iyi anlarlar ve tabii görürler" dedi.

Fransa, 1936 yılı sonunda (14- 15 Kasım 1936'da) yapılacak Suriye genel seçimlerine Hatay halkının da katılmasını istedi. Ancak Hatay Türkleri, Hatay'ın Suriye'ye bağlanmasını kabul etmeyerek Suriye seçimlerini boykot etti. Fransa, Hatay Türklerini zorla seçimlere sokmaya çalıştı. Seçimi boykot eden Türk ileri gelenleri hapsedildi, sürgün edildi. Türklere ateş edildi, yaralananlar, ölenler oldu. Fransız yönetimi seçimlerde oy kullanmayanların üç yıl hapisle cezalandırılacağını duyurdu.

14-15 Aralık 1936'da Milletler Cemiyeti'nde Cenevre'de Hatay sorunu görüşüldü. Türkiye, Hatay'ın bağımsızlığını, Fransa ise Hatay'ın Suriye'nin bir parçası olduğunu savundu.

Görüşmeler sonunda Milletler Cemiyeti İsveç temsilcisi Sandler'i Hatay konusunda bir rapor hazırlamakla görevlendirdi. Ayrıca Milletler Cemiyeti, Ocak 1937'de Hatay'a üç kişilik bir gözlemci heyeti gönderdi.

ATATÜRK'ÜN MERSİN VE ADANA IKARMASI

1937 yılı başlarında Türkiye'de Hatay'ın bağımsızlığı için mitingler yapıldı.

Cumhurbaşkanı Atatürk de Türkiye'nin Hatay konusundaki kararlılığını göstermek için 5 makalelik bir yazı dizisi hazırladı. Atatürk, 21-26 Ocak 1937'de Asım Us imzasıyla Kurun gazetesinde yayımlanan makalelerinde Fransa'yı, Milletler Cemiyeti'ni ve İnönü Hükümetini eleştirdi. (Atatürk'ün Bütün Eserleri, C.29, s.122-139)

Atatürk'ün Hatay konulu son makalesinin yayımlanmasından bir gün sonra, 27 Ocak 1937'de Milletler Cemiyeti Konseyi, Sandler Raporu'nu kabul etti. "Sandler Raporu"nda Hatay'ın "entite distincte" yani "ayrı varlık" olmasını öneriliyordu. Milletler Cemiyeti Konseyi, Sandler Raporu doğrultusunda bir anayasa taslağı hazırlattı. Bu taslak, 29 Mayıs 1937'de kabul edildi. Böylece Hatay hukuki olarak "ayrı varlık" statüsü kazandı. Anayasaya göre Bağımsız Sancak (Hatay) Devleti kurulacaktı. Türkiye ve Fransa garantörlüğündeki Hatay Devleti bir cumhuriyet olacak ve 40 üyeli bir meclis tarafından yönetilecekti.

1938 baharında Hatay Meclisi için seçimler yapılacaktı. Seçim sürecinde Hatay Türklerine yine çeşitli baskılar yapıldı. Türk köyleri Suriyeli Araplar tarafından basıldı. Fransızlar nüfus kayıtlarını değiştirmeye çalıştı. Gazeteler, "Halep'ten kamyonlarla Hatay'a gönderilen Suriyeli delikanlılara nüfus kâğıtları verildi" diye yazıyordu. Birçok yerde Türk listelerine yazılmak isteyenlere izin verilmedi. Kurun gazetesi, "Türk mahallelerine bomba atıldı. Kadınlar da boğazlanmaya başlandı" manşetiyle çıktı. eşitli baskılarla Hatay'da Türkler azınlıkta bırakılmaya çalışıldı. 12 Mayıs 1938 tarihli Cumhuriyet gazetesi "Hatay'ın feryadı" manşetiyle çıktı. Gazete haberin devamında Hatay Türklerinin Atatürk'ten yardım istediklerini yazıyordu.

İşte tam o günlerde Atatürk, çok hasta olmasına rağmen, -yabancı basında Atatürk'ün felç olduğu yazılmıştı 19 Mayıs 1938'de kalktı, orduları denetlemek için Mersin'e ve Adana'ya gitti. Fransa'ya ve Suriye'ye gözdağı vermek istiyordu. Oysa doktorları, 24 saatin 23 saatini yatarak geçirmesi gerektiğini söylemişti.

Hasan Rıza Soyak'ın deyişiyle "... eşsiz kahraman bu sefer de memleket ve vazife uğruna sıhhat ve hayatını hiçe sayıyordu." (Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, C.II, s.740)

Atatürk, 19 Mayıs 1938'de Ankara'dan ayrılıp Mersin'e gider ken karaciğerinden rahatsızdı. Karnı su toplamaya başlamıştı. Mersin ve Adana ziyaretleri sonunda iyice yoruldu. Artık ayakta durmakta zorlanıyordu. Bir ara ateşi iyice yükseldi. Adana'dan hareket etmeden önce Ankara'ya çekilen telgrafta şöyle denildi: "Geliyoruz! Yürüyemeyebilir! Stop!"

Atatürk'ü taşıyan tren 25 Mayıs 1938'de Ankara'ya ulaştı. Atatürk, trenden yavaşça indi. Adımlarını atmakta zorlanıyordu. O sırada Atatürk'ü karşılayanlar arasındaki Şükrü Saraçoğlu, Falih Rıfkı Atay'a dönerek şöyle fısıldadı: "Falih! Atatürk'ün yüzüne bak. Bu ölü rengi. Atatürk ölüyor!"

Atatürk, 27 Mayıs 1938'de Ankara'dan İstanbul'a geçti. 28 Mayıs 1938'de akşam Florya'dan Dolmabahçe Sarayı'na giderken fenalaştı. Yapılan muayene sonunda hastalığın ilerlediği, karnında çok su toplandığı anlaşıldı.

Atatürk'ün Mersin ve Adana ziyaretleri sırasında Milletler Cemiyeti Konseyi, Hatay konusundaki Türk tezini kabul etti. 23 Mayıs 1938 tarihli Ulus gazetesi, "Cenevre'de Türk tezi kabul edildi" manşetiyle çıktı. Gazete haberinde,