"Benim naçiz (değersiz) vücudum bir gün elbet toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır (sonsuza kadar yaşayacaktır)."

(Gazi M. Kemal Paşa, 19 Haziran 1926)

15 Haziran 1926'da ortaya çıkan Atatürk'e yönelik İzmir Suikast Girişimi'nin üstünden tam 100 yıl geçti. Türk Bağımsızlık Savası'nın lideri ve başkomutanı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin kurucu önderi Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), cumhuriyet daha 3 yaşını doldurmadan bir suikastla ortadan kaldırılmak istenmişti. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal'i ortadan kaldırmaya yönelik İzmir Suikastı Girişimi aslında Cumhuriyet'e yönelik bir suikast girişimiydi. 15 Haziran 1926'da açığa çıkan suikastın sonuçsuz kalması ve sonrasında İstiklal Mahkemelerinde devrim karşıtlarının etkisiz hale getirilmesi ise sadece Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'ün değil, onunla birlikte Cumhuriyet'in de yaşamasını ve Türk Devrimi'nin devam etmesini sağlayacaktı.

İZMİR SUİKASTI ÖNCESİNDE SİYASAL DURUM

1923'te cumhuriyet ilan edilmiş, 1924'te halifelik kaldırılmış, handen sürgün edilmiş, şeriat bakanlığı kaldırılmış, şeriat mahkemeleri ve medreseler kapatılmış, eğitim öğretim birleştirilmişti. 1925'te tekke, zaviye, türbe ve tarikatlar kapatılmıştı. Şapka Kanunu çıkarılmıştı. 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edilmişti. Atatürk'ün, Cumhuriyeti laikleştiren devrimlerinin art arda gelmesi, eski düzenden yana saltanatçıları, hilafetçileri, gericileri, bölücüleri ve dönemin muhaliflerini rahatsız etti. Bu rahatsızlığın ilk belirtisi olarak 1924 yılının sonunda, Kazım (Karabekir), Rauf (Orbay), Refet (Bele), Ali Fuat (Cebesoy) ve Dr. Adnan (Adıvar) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdular. 1925 yılında ise Cumhuriyet karşıtı gerici ve bölücü Şeyh Sait İsyanı çıktı. İsyanı bastırıldı. İsyancılar, İstiklal Mahkemelerinde yargılayıp cezalandırıldı. Kanuna eklenen bir maddeyle "Dinin siyasete alet edilmesi vatana ihanet suçu" sayıldı. Dini siyasete alet ederek isyanın çıkmasında etkili olduğu düşünülen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı.

İşte İzmir Suikastı böyle bir siyasal ortamda gerçekleştirilmek istendi.

İZMİR SUİKASTİNİN AIĞA IKMASI ve TUTUKLAMALAR

Mayıs 1926'da önce Başbakan İsmet (İnönü), Meclisin tatil olmasından yararlanarak bir yurt gezisine çıktı. Sonra da Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), İzmir'de tamamlanacak bir yurt gezisine çıktı. Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'ün İzmir'den önceki son durağı Balıkesir'di. 13 Haziran'da Balıkesir'e geçen Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)17 Haziran'da İzmir'de olacaktı.

Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), 14 Haziran'da Balıkesir'den İzmir'e hareket edecekken İzmir Valisi Kazım (Dirik), İzmir'de kendisine bir suikast düzenleneceğini haber aldıklarını bildirdi. Kazım (Dirik) aynı haberi Ankara'ya dönen Başbakan İsmet (İnönü)'ye de bildirdi.

15 Haziran 1926'da Giritli Şevki adlı bir motorcu, İzmir'de Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'e suikast yapılacağını İzmir Valisi Kazım (Dirik)'e ihbar etmişti. Suikast planına göre Mustafa Kemal (Atatürk) otomobille İzmir'de Kemeraltı'ndan geçerken suikast gerçekleştirilecekti. Plana göre suikastçıları motoruyla Sakız Adası'na kaçıracak olan Giritli Şevki, suikastçılardan Sarı Edip Efe ile Manisa Milletvekili Abidin'in ortadan kaybolmasından şüphelenerek suikastı ihbar etmişti. Bunun üzerine harekete geçen İzmir Polisi, eski Rize Milletvekili Ziya Hurşit, Rizeli Laz İsmail, Batumlu Gürcü Yusuf ve İstanbullu opur Hilmi adlı suikastçıları İzmir'de silahlarıyla birlikte yakaladı.

Suikastın ortaya çıkmasıyla birlikte Ankara İstiklal Mahkemesi hemen harekete geçti. Başbakan İsmet (İnönü), İstiklal Mahkemesi'nin hemen İzmir'e gitmesini istedi. Ali (etinkaya) başkanlığındaki İstiklal Mahkemesi, özel bir trenle İzmir'e hareket etti. Ancak mahkeme Ankara'dan ayrılmadan önce, İzmir'de yakalanan sanıkların ilk ifadeleri (özellikle Ziya Hurşit'in itirafları) olayın, kısa süre önce kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF) ile bağlantılı olabileceğini düşündürdüğünden TpCF'li milletvekillerini tutuklamaya başladı. Milletvekillerinin dokunulmazlıkları vardı, ancak Cumhurbaşkanına yönelik bir suikast girişimine "suçüstü" yapılması nedeniyle dokunulmazlıklar bir işe yaramayacaktı. Tutuklanan eski TpCF'liler arasında Kazım Karabekir Paşa ve Ali Fuat (Cebesoy) da vardı.

Kazım Karabekir Paşa'nın tutuklandığını duyan İsmet (İnönü), İstiklal Mahkemesi'ne haber vermeden Polis Müdürüne emir vererek Karabekir'i serbest bıraktırdı. Bunun üzerine İstiklal Mahkemesi, Kazım Karabekir Paşa'yı yeniden tutukladı. Ayrıca mahkeme, kararına karşı gelen Başbakan İsmet (İnönü)'yü de tutuklamak istedi. Ancak İsmet İnönü, çok sonradan yayımlanan Hatıralarında bu iddianın doğru olmadığı belirtecekti. Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), İsmet (İnönü)'yü İstiklal Mahkemesi üyeleri ile görüşmesi için İzmir'e çağırdı. İzmir'e gelip mahkeme üyeleriyle görüşen ve soruşturmalar hakkında bilgi alan İsmet (İnönü), tutuklamaları uygun buldu. (Ergün Aybars, İstiklal Mahkemeleri, Ankara, 2009, s. 341)

Eski TpCF'liler yanında eski İttihat ve Terakki ileri gelenlerinden bazıları da soruşturma kapsamına alınıp tutuklanacaktı.

CUMHURİYET SONSUZA KADAR YAŞAYACAK

16 Haziran 1926'da İzmir'e gelen gazi Mustafa Kemal (Atatürk), İzmir halkı tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Yerel ve ulusal basında Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'e saygı, sevgi ve bağlılık bildiren yazılar yayımlandı. Her taraf bayraklarla süslendi. Belediyenin kurduğu bir tak üzerinde şöyle yazıyordu: "İzmir Seninle Beraberdir Büyük Gazi". Gece deniz tekneler, gemiler ve halk Gazi'yi selamladı. Naim Palas otelinin önünde toplanan İzmirliler Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'e bağlılık gösterisinde bulundular. Otelin önüne çıkıp halkı selamlayan Gazi, "Ben ölürsem bile soylu ulusumuzun beraber yürümekte olduğumuz yoldan ayrılmayacağına inancım vardır. Bu nedenle gönül rahatlığı içindeyim. Düşmanlarımız istedikleri kadar, düşünebildikleri kadar iğrenç çarelere baş vursunlar; onların son güçleriyle yapacakları davranışlar bizim devrim ateşimizi söndüremez..." dedi. (Mahmut Goloğlu, Devrimler ve Tepkileri, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, İstanbul, 2006, s. 214; Şerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, Yeni Türkiye'nin Oluşumu, 3. Kitap, Birinci Bölüm, Ankara, 2005, s. 137)

Mustafa Kemal (Atatürk), 16 Haziran 1926, İzmir'de.

Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal (Atatürk)'e yönelik suikast girişimi 18 Haziran 1926'da halka duyuruldu. İzmir'de Ahenk gazetesi 18 Haziran 1926 tarihli sayısında "Milletin göz bebeği, Türk tarihinin yüce kahramanı öldürülebilir mi" diye sorarak Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'e şöyle sesleniyordu: "Sen milletin ruhusun. Milletin ruhuna kimse el uzatamaz. Sağ ol ve sağ olacaksın. Allah seni saklar..." (Aybars, s. 335-336)

Gazi Mustafa Kemal (Atatürk)'e yönelik suikast girişimine karşı yurdun dört bir yanında çeşitli kuruluşlarca mitingler düzenlendi. Ankara'ya geçmiş olsun dileklerini sunmak için heyetler geldi.

Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), yakalanan sanıkları İzmir'de Naim Palas oteline getirerek kendileriyle yüzleşti. Ziya Hurşit'e, "Seninle bunca arkadaşlık ettik. Hayatıma kastedecek kadar ileri gitmene sebep olan neydi" diye sorduğunda başını önüne eğen Ziya Hurşit, Gazi'ye yanıt veremedi. Gürcü Yusuf ise "Bana bomba atabilecek miydin" sorusuna "Seni gördükten sonra atamazdım" yanıtını verdi. Bunun üzerine Gazi şunları söyledi: "Ben şahsen intikamdan hoşlanan bir adam değilim. İş mahkemeye aktarılmıştır. Bunun sonucunu beklemek lazımdır. Bu işe karışmaya hakkım yoktur." (Turan, s. 137)

Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), İzmir Suikast Planı'nın açığa çıkmasından 4 gün sonra, 19 Haziran 1926'da İzmir'de Anadolu Ajansına şu demeci verdi:

"Alçak teşebbüsün benim şahsımdan çok kutsal Cumhuriyetimize ve onun dayandığı yüksek ilkelere dönük bulunduğuna şüphe yoktur. Bu nedenle genel olarak gösterilen duygularla Cumhuriyetimize ve ilkelerimize olan aşırı bağlılığın ne kadar kopmaz güçte olduğu kanısına bir kez daha vardım. Temeli, büyük Türk milleti ve onun kahraman evlatları olan büyük ordumuzun vicdanında, akıl ve şuurunda kurulmuş bulunan Cumhuriyetimizin ve milletin ruhundan ilham alan ilkelerimizin bir vücudun ortadan kaldırılması ile bozulabileceğini sananlar çok zayıf dimağlı bahtsızlardır. Bu gibi bahtsızların, Cumhuriyet'in adalet ve kudreti pençesinde hak ettikleri işleme uğramaktan başka elde edecekleri bir şey olamaz. Benim naçiz (değersiz) vücudum bir gün elbet toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır (sonsuzluğa kadar yaşayacaktır) ve Türk milleti güvenliğini ve mutluluğunu sağlayan ve koruyan ilkelerle uygarlık yolunda durmaksızın yürüyecektir. "(Goloğlu, s. 215-216)

Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal (Atatürk), Cumhuriyet hükümeti ve Cumhuriyetçi basın, İzmir Suikastı Girişimini Cumhuriyet'e, Türk Devrimi'ne karşı bir girişim olarak gördü. Bu nedenle İstiklal Mahkemeleri, sadece suikastı gerçekleştirecekleri, suikastı planlayanları değil, onların bir şekilde ilişki kurduğu eski İttihatçıları ve kısa süre önce kapatılan muhalif Terakkiperver TpCF kurucularını ve milletvekillerini de yargılayacaktı.

SUİKAST SORUŞTURMASI

İstiklal Mahkemesi İzmir'de göreve başlar başlamaz önce eski Rize Milletvekili Ziya Hurşit'i sorguladı. Ziya Hurşit, 1925 yılı ortalarından başlamak üzere Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'yı ortadan kaldırmak için suikast planları yapanlarla birlikte hareket ettiğini itiraf etti. Bu amaçla önce eski Ankara Valisi Abdülkadir ve TpCF Milletvekili Şükrü ile anlaştığını açıkladı. Aralık 1925'te Mustafa Kemal Paşa'ya suikast düzenlemek için Laz İsmail ve Gürcü Yusuf'la birlikte Ankara'ya gidip Şükrü Bey'le buluştuklarını, orada TpCF Kulübünde kaldığını; ankaya Köşkü ve TBMM çevresinde incelemeler yaptıklarını, ancak Ankara'yı suikast için uygun bulmadıklarını, ayrıca kardeşi Ordu Milletvekili Faik (Günday) ile TpCF ileri gelenlerinin suikast girişimine karşı çıktıklarını belirtti.

Soruşturma sonunda elde edilen belge ve bilgiler göre suikastın planlanmasında en etkili isim İzmit Milletvekili Şükrü Bey idi. Kurtuluş Savaşı'ndan sonra İzmit'te Halk Partisi'ne girmiş, milletvekili seçilmiş, ancak daha sonra ayrılıp TpCF'ye geçmişti.

Suikastın İzmir'deki planlayıcısı ise Sarı Efe Edip adlı eski jandarma yüzbaşısı ile Manisa Milletvekili Abidin Bey'di.

İstiklal Mahkemesi soruşturmasına göre Ziya Hurşit'in "suikastçıların başı" olduğu, TpCF üyesi ve İzmit Milletvekili Şükrü Bey'in evinde İstanbul'da yapılan gizli toplantılarda Cumhurbaşkanının öldürülmesi için Ziya Hurşit ve arkadaşlarının görevlendirildiği, suikastın, önceki kış Ankara'da bazı kimselerin evinde planlandığı ve Ankara'da gerçekleştirilmek istendiği ancak koşullar uygun olmadığı için bundan vazgeçildiği, daha sonra Bursa'da gerçekleştirilmek istendiği, ancak ondan da vazgeçilerek İzmir'de karar kılındığı anlaşıldı. Suikast girişimine "gizli bir komite" karar vermişti ve suikast sayesinde hükümetin değiştirilmesinin amaçlanıyordu.

Soruşturmaya göre Ziya Hurşit Ankara'da Alb. Arif (Ayıcı) ile tanışmış, Mustafa Kemal'i locasında öldürmeyi tasarlamış, daha sonra bundan vazgeçip Alb. Arif'in bahçesinde yapmaya karar vermişti. Ancak İzmit Milletvekili Şükrü, sarhoş bir anında bu planı açık edince Sabit (Sağıroğlu), suikast planını Rauf (Orbay)'a haber vermiş, Rauf (Orbay) da Ziya Hurşit'in ağabeyi Faik (Günday)'a iletmiş ve Ziya Hurşit Ankara'dan uzaklaştırılmıştı. Ancak Rauf (Orbay) suikast girişimini hükümete haber vermeyi gerekli görmemişti.

Savcı Necip Ali (Küçüka), TBMM Başkanlığına gönderdiği telgrafta, suikast girişimin TpCF ileri gelenleri tarafından planladığını belirterek söz konusu milletvekillerinin Anayasanın 17.maddesi gereği tutuklandıklarını belirtti. İstiklal Mahkemesi'nin Anadolu Ajansı'na verdiği listeye göre 49 kişi tutuklanmıştı. Tutuklanan 24 milletvekili arasında