Fifth Avenue Blues

Jean Paul Sartre, New York ziyaretinin ilk gününde çok da merak ettiği Amerika'yı tanımaya Beşinci Cadde'den şehrin güneyine doğru yürüyerek başlamıştı. Yazar belki de bu yanlış başlangıç nedeniyle New York'ta bulacağını sandığını, umduğunu hiç bulamadı ve daha sonra ülkesine oldukça kızgın ve buruk olarak döndü. O tanıma yürüyüşü yanlış bir başlangıçtı, çünkü onun otelinin bulunduğu bölge F. Scott Fitzgerald'ın kitaplarında veya Truman Capote'nin "Tiffany'de Kahvaltı" romanında anlattığı New York'tu. Yani şehri çözümleme işine zengin azınlığın yaşadığı New York'un dünyasından başlamıştı. Bu yüzden kalış süresinin sonuna kadar şehri tam kavrayamadı. Anladığı kadarıyla da bir türlü sevemedi New York'u.

***

Oysa Sartre o gün bir metroya atlayıp doğruca Soho'nun arka sokaklarına yani şehrin ilk kuruluş yıllarındaki binaların bulunduğu yere gitseydi, sonra da Paris'ten alışık olduğu türde kafelerin bulunduğu, Patti Smith'in "The M Train" kitabında kafe ortamını anlattığı Greenwich Village bölgesine doğru bir yürüyüş yapsaydı şehri anlama işine daha doğru bir başlangıç yapmış olacaktı. Bu başlangıç olabilseydi, belki de Sartre bize Baudrillard'ın "America" kitabında yaptığı gibi, ona eş değerde derin bir Amerika değerlendirmesi de yapabilecekti.

***

Turistlerin New York diye bildikleri Manhattan adasında ilk yerleşimler adanın güney ucundaydı. 18. yüzyıl sonu 19. yüzyıl başında yerleşimlerin bulunduğu güney ucundan bugün Macy's mağazasının bulunduğu yere kadar gelebilmek bile büyük macera olarak görülüyordu. Özellikle kış aylarında zor doğa koşulları ve etrafta dolaşabilen kurtlar nedeniyle, o nispeten kısa yolda bile tehlike büyüktü. Hele bugün durumları oldukça iyi olan insanların oturduğu adanın ortasının biraz üstündeki bölgeye gitmeye çalışmak ciddi biçimde ölüm riskini göze almak anlamına geliyordu. Ama bir şekilde ulaşımı da sağlamak gerekliydi. Beşinci Cadde bu yüzden güneyden kuzeye doğru zaman içinde oluştu. Cadde, Henry James'in aynı adlı romanının geçtiği Washington Square Park'ın önünden başlayıp adanın kuzey ucuna kadar gidiyor.

Nüfus arttıkça şehir kuzeye doğru büyümeye başladı. Beşinci Cadde yolunun iki yanında apartmanlar ve sonra şehir planı doğrultusunda müzeler ve dükkânlar oluşturulmaya başlandı.

***

Truman Capote'nin ve F. Scott Fitzgerald'ın romanları elbette kıymetlidir ama şehrin eski havasını alabilmek için asıl okunması gereken yazarlar Caleb Carr ve E. L. Doctorow'dur. Onları okuduğunuzda, Paris ve Londra'da olduğu gibi çöpler ve evlerin pencerelerinden dökülen insan ve dolaşan at dışkıları ile dolu olan şehrin o sokaklarında nasıl bir hayat yaşandığını biraz hissedebilirsiniz. Kuzeyin vahşi tabiatına doğru büyümekte olan şehirde doğal tehlikeler dışında birbirleriyle savaşan çeteler de büyük tehlike oluşturuyorlardı. Martin Scorsese'nin eski havasını olağanüstü başarılı hissettirdiği New York Çeteleri filminde anlattığı şehir aynen öyleydi. Sartre gezisine benim söylediğim gibi Soho'dan ve hatta biraz daha güneyinden başlasaydı, arka sokaklarda çetelerin eski merkezlerinin bulunduğu evleri görebilecekti.