İnsan bu, bir iz bırakarak göçüp gidiyor dünyadan. "Hoş bir seda bırakarak gitmek" her insanın arzusu. Tabiî o da; emek, gayret, mücadele, cesaret ve sabır ister. Cennetin ucuz, Cehennemin lüzumsuz olmaması gibi. Kabul etmeliyiz ki, nefis ve vicdan muharebesi çetin...

İnsanın içinde doğup büyüdüğü aile ve sosyal çevresi imtihanında belirleyici bir faktör. Bediüzzaman'ın, "Zaman cemaat zamanıdır" sözü belki de bunu kastediyor. Bu çağda ehl-i imanın da ehl-i dalaletin de imtihanı tek başına değil. Şahs-ı manevîler çarpışıyor.

Böyle bir helâketler çağında hayra, hasenata, iyiliğe davet eden bir topluluğun içinde olmak büyük bir nimet. Asr Suresi 3. ayette geçen, "iman edip salih amel işleyen ve birbirlerine doğruyu, adaleti, Allah'ın emirlerini (hakkı) ve sabrı öğütleyen/tavsiye eden topluluk" ifadesi, insan hayatının şekillendiği aile ve sosyal çevreye dikkatleri çekmektedir.

Bediüzzaman'ın kâinata değişmem dediği Zübeyir Gündüzalp, insan ilişkilerinde şöyle bir bakış açısını salık verir; "A benim güzel dostum! ok kere olduğu gibi bugün yine çok tenkitler ettin. Kusurlar, hatalar saydın. Acaba gıyabında tenkitler yaptığın, gıybetini ettiğin Allah'ın kullarının o yaşa kadar olan iyiliklerinden, hayra hizmetlerinden, güzel huylarından, zararsız hallerinden ne kadarını yâd ettin, kaç tanesini saydın Münekkit ve kusur sayıcılardan olma. Korkarım ki, zulümkâr olursun. ok tenkitçilerin, gıybetçilerin, herkesin kusurlu işlerini sayanların meclislerine yanaşma. Bu kötü ahlâk sana da bulaşır. Hem çabuk bulaşır." der.

Anlaşılıyor ki, insan hüsn-ü zanna memurdur. İnsanda pozitif bakış arttıkça negatif bakış azalır. Bunun tersi de mümkündür. Olumlu insan negatifliği de insafla gidermeye çalışır. Yani Kâbe hürmetindeki İslâmiyet gibi güzellikler, önemsiz çakıl taşlarına feda edilmez.

Evet, iyi günlerde herkes zaten iyidir. Ne zaman ki araya bir dargınlık, kırgınlık, anlaşmazlık, menfaat girer, işte o zaman gerçek niyetler, tutumlar ortaya çıkar. İmam-ı Şâfî Hazretleri, "İnsanların, darıldıktan sonra birbirlerinin ayıplarını ve sırlarını söylemesi, münafıklık alametidir" diyerek, ehl-i imanı dikkat etmeye davet eder.