Bugün 26 Eylül. Hocam Yusuf el-Karadâvî'nin bu dünyadan ayrılışının üzerinden tam dört yıl geçti. 26 Eylül 2022'de vefat ettiğinde ardında yalnızca uzun bir ömrün hatıralarını değil; ilimle, fikirle, fetvayla, davetle, mücadeleyle ve binlerce sayfaya yayılan büyük bir külliyatla örülmüş neredeyse bir asırlık bir hayat bıraktı. Dört yıl, tarihin akışı içinde kısa bir zaman sayılabilir. Fakat bazen birkaç yıl, bir insanın yokluğunun ne anlama geldiğini anlamaya yeter. Çünkü kimi insanlar öldüklerinde hayatımızdan da çekilirler; kimileri ise aramızdan ayrıldıktan sonra eserleri, fikirleri, talebeleri, hatıraları ve bıraktıkları izlerle daha başka bir biçimde yaşamaya devam ederler. Kur'an'ın, "Şüphesiz ölüleri biz diriltiriz; onların önden gönderdiklerini de bıraktıkları izleri de yazarız" (Yâsîn, 36/12) buyurması, böylesi hayatları anlamak için ne kadar derin bir ölçüdür: Ömür sona erer, fakat iz bazen ömürden çok daha uzun sürer.

Ben bugün Karadâvî'nin biyografisini yazmak istemiyorum. Eserlerini tek tek sıralamak, hayatının dönüm noktalarını anlatmak veya hakkında yeni bir akademik değerlendirme yapmak da değil niyetim. Onun hakkında altı kitap yazdım; bugüne kadar başka hiçbir âlim hakkında bu kadar kitap kaleme almadım. Yıllarca onun fıkhı, usûlü, makasıd düşüncesi ve ilmî yöntemi üzerinde çalıştım. Fakat bugün yazdığım şey, bir araştırmacının masasından çok bir talebenin kalbinden çıkıyor. Çünkü aradan dört yıl geçmiş olmasına rağmen onu daha az özlediğimi söyleyemem. Aksine bazen hiç beklemediğim bir anda karşıma bir videosu çıktığında, sesini yeniden duyduğumda içimde tarifi kolay olmayan bir şey harekete geçiyor. Takvim bizi ölüm gününden uzaklaştırıyor; ama bazı insanlardan uzaklaştıramıyor.

Bu yüzden bugün kendime tek bir soru soruyorum: Yusuf el-Karadâvî'den geriye ne kaldı

Kitaplardan Daha Büyük Bir Miras

Her şeyden önce büyük bir ilmî miras kaldı. Karadâvî, çağımızda İslâmî düşüncenin en geniş alanlarında kalem oynatan âlimlerden biriydi. Fıkıh ve fıkıh usûlünden Kur'an ve sünnet çalışmalarına, İslâm hukukunun maksatlarından fetvaya, eğitimden ahlâka, davetten düşünceye, iktisattan kültüre, edebiyattan ümmet meselelerine kadar uzanan geniş bir alanda eser verdi. Bu çeşitlilik, sadece çok yazan bir müellif olmasından kaynaklanmıyordu. Asıl sebep, İslâm'ı parçalara ayrılmış bir bilgi alanı olarak değil, insanı ve hayatı bütünüyle kuşatan bir değerler ve anlamlar dünyası olarak görmesiydi. Fıkhı ahlâktan, ekonomiyi adaletten, siyaseti değerlerden, daveti terbiyeden, nassı hayattan ayırmak istemiyordu.

Bugün onun ilmî mirası 105 ciltlik büyük bir külliyat hâlinde okuyucunun önünde duruyor. On binlerce sayfaya ulaşan bu eserler, bana göre Karadâvî'nin ümmete bıraktığı en büyük servettir. Elbette bu külliyatı okumak, yazılan her şeyi kabul etmek anlamına gelmez. Büyük âlimleri okumanın doğru yolu zaten bu değildir. Onları ne kutsallaştırarak ne de birkaç tartışmalı görüşe indirgeyerek okumak gerekir. Karadâvî'yi okumak; yaklaşık bir asra yayılan bir ilmî tecrübenin modern dünya, devlet, toplum, ekonomi, aile, siyaset ve kültür karşısında İslâmî düşünceyi nasıl canlı tutmaya çalıştığını anlamaya çalışmaktır.

Bizim ilim yolculuğumuzun ilk yıllarında bir kitabı bulmak bile bazen başlı başına bir meseleydi. Satın almak için para, muhafaza etmek için yer gerekiyordu. Bugün ise yüzlerce kitabı küçük bir cihazda taşımak mümkün. Karadâvî'nin eserlerinin önemli bir kısmı da dijital ortamda okuyucunun erişimine açık. Teknoloji kitabı ayağımıza kadar getirdi; fakat hâlâ bize veremediği bir şey var: okuma arzusu. İşte asıl mesele burada başlıyor. Bir âlime vefa, yalnızca ölüm yıldönümünde fotoğrafını paylaşmak değildir. Asıl vefa, onun bıraktığı ilmi okumak, anlamak, tartışmak, eleştirmek ve yeni nesillere aktarmaktır.

Karadâvî'nin eserlerini farklı kılan bir başka özellik de dilidir. O yalnızca fakih değildi; aynı zamanda şair ve edebiyatçıydı. Şiir kitapları, tiyatro eserleri vardı. Fakat ondaki edebî zevk yalnızca şiirlerinde görülmezdi; fıkıh yazarken de kendisini hissettirirdi. Teknik bir meseleyi anlatırken dili kurutmaz, ilmî hassasiyeti korurken ifadeyi ağırlaştırmazdı. Edebiyat fıkhın ciddiyetini bozmaz, fıkhın teknik dili de cümlenin ışığını söndürmezdi. Delilin gücüyle ifadenin güzelliğini yan yana getirebilmek, onun kaleminin belirgin özelliklerinden biriydi.

Hayata Dokunan Bir Fıkıh

Karadâvî'nin asıl ayırt edici özelliklerinden biri, benim "hayatın içine giren fakih" diye tanımladığım âlim tipini temsil etmesiydi. O, yalnızca geçmişte sorulmuş soruların cevaplarını tekrar eden bir fakih değildi. Yaşadığı çağın insanının ne sorduğunu merak ediyordu. Bu yüzden fıkhı bankalara, üniversitelere, aile hayatına, toplumsal meselelere ve modern kurumlara taşıdı. Kadın, gençlik, aile ve Müslüman azınlıkların sorunlarından iktisada, siyasete, uluslararası ilişkilere ve çağdaş teknolojilerin ortaya çıkardığı yeni meselelere kadar pek çok alanla ilgilendi.

Çünkü bir hükmü bilmekle, o hükmün uygulanacağı dünyayı bilmenin aynı şey olmadığının farkındaydı.

Karadâvî'nin fıkıh anlayışında hayatı ve toplumu doğru okumak bu sebeple vazgeçilmezdi. Bir meseleye yalnızca "Kitaplarda bunun hükmü nedir" diye bakmaz; "Bu olay gerçekte nedir, hangi şartlarda meydana gelmiştir, kimleri nasıl etkilemektedir, hangi fayda ve zararları doğuracaktır" sorularını da sorardı. Önce meseleyi anlamaya, sonra hükmün gerçekten o meseleye uygulanıp uygulanamayacağını belirlemeye; fayda ile zararı tartmaya, öncelikleri gözetmeye ve verilecek kararın gelecekte doğurabileceği sonuçları hesaba katmaya çalışırdı.

İslâm hukuk geleneğinin diliyle söyleyecek olursak burada vâkıayı anlama, tahkîku'l-menât, maslahat-mefsedet dengesi, öncelikler ve sonuçları gözetme birlikte çalışıyordu. Fakat teknik terimleri bir yana bırakırsak, bütün bunların arkasında çok sade fakat çok önemli bir soru vardı:

Hükmü bildiğin kadar, hakkında hüküm verdiğin hayatı da biliyor musun

Karadâvî'nin çağdaş fıkha bıraktığı en önemli sorulardan birinin bu olduğunu düşünüyorum.

Sadece "Helâl-Haram" Demeyen Bir Müftü

Bu yaklaşım onun fetvalarında çok daha belirgin hâle gelirdi. Karadâvî'nin fetvası çoğu zaman "helâldir", "haramdır", "caizdir", "caiz değildir" cümlesiyle biten kuru bir hukuk cevabı değildi. Sorunun arkasında bir insan bulunduğunu unutmamaya çalışırdı. O insanın psikolojisini, ailesini, toplumunu, içinde bulunduğu şartları dikkate alır; hükmü açıklarken Kur'an, sünnet, fıkıh, usûl ve makasıd bilgisini eğitimci ve davetçi tecrübesiyle birleştirirdi.

Bu yüzden onun birçok fetvasını okuduğunuzda yalnızca bir hüküm öğrenmezsiniz. O hükmün niçin verildiğini, hangi delillere dayandığını, sınırlarının ne olduğunu ve insana ne söylediğini de görürsünüz. Bazen fetvayı bitirdiğinizde zihninizin ikna olduğunu, fakat aynı zamanda içinizin de rahatladığını hissedersiniz. Kur'an kendisini "öğüt, gönüllerdekine şifa, hidayet ve rahmet" olarak nitelendirir (Yûnus, 10/57). Karadâvî'nin fetva anlayışında da bu dört anlamdan izler vardı: Bilgilendiren ama incitmeyen, hüküm veren ama insanı unutmayan, akla seslenirken kalbi dışarıda bırakmayan bir dil.

Bugün fetva alanında belki de en fazla ihtiyaç duyduğumuz şeylerden biri budur: Soruyu cevaplandırırken insanı kaybetmemek.

Âlimin Sözü Kime Aittir

Karadâvî'nin hayatından kalan önemli derslerden biri de âlimin bağımsızlığıdır. Ona göre âlimin görevi iktidara sürekli muhalefet etmek olmadığı gibi iktidarı sürekli tasdik etmek de değildir. Aynı ölçü halk için de geçerlidir. Âlim ne iktidarın sözcüsü ne de kalabalıkların alkışını arayan bir hatip olmalıdır. Onun sadakati, doğru bildiği hakikate yönelmelidir.

Katar'da uzun yıllar yaşamasına ve ülke yönetimiyle iyi ilişkilere sahip olmasına rağmen, yanlış gördüğü bazı uygulamaları kamuoyu önünde eleştirmekten çekinmedi. Şimon Peres'in Katar'da ağırlanmasına ve kendisiyle tokalaşılmasına cuma hutbesinde açıkça karşı çıkması bunun en çok bilinen örneklerinden biridir. Bu olayda benim için asıl önemli olan kullandığı sert ifade değil, arkasındaki ilkedir: Bir yöneticinin âlime yakınlık göstermesi, âlimin gerektiğinde ona nasihat etme hakkını elinden almamalıdır.

Resûlullah ﷺ, "Âlimler peygamberlerin vârisleridir" buyurur (Ebû Dâvûd, 3641; Tirmizî, 2682). Peygamberlerden devralınan miras yalnızca bilgi değildir; emanet, merhamet, tebliğ, nasihat ve gerektiğinde hak bildiğini söyleyebilme ahlâkıdır.

Karadâvî'nin siyasi meselelerdeki bazı görüşleri kabul edilebilir, bazıları eleştirilebilir. Zaten hiçbir müçtehidin bütün içtihatlarının tartışmasız kabul edilmesi ilmî geleneğin ruhuna uygun değildir. Fakat onun hayatında değişmeyen bir çizgi vardı: Mazlumun sesini duymak, insan onurunu önemsemek ve adaleti fıkhın dışında bir mesele saymamak. Kur'an'ın peygamberlerin gönderiliş gayelerinden birini "insanların adaleti ayakta tutmaları" şeklinde açıklaması (Hadîd, 57/25), onun dünyasında yalnızca okunacak bir ayet değil, hayata taşınması gereken bir sorumluluktu.

Büyük Bir Zihnin Arkasındaki Hassas Kalp

Karadâvî'yi yalnızca kitaplarından tanıyanlar onun başka bir tarafını gözden kaçırabilirler: Çok ağlardı.

Kur'an okurken ağlardı. Dua ederken ağlardı. Allah'ın rahmetini umarken ağlardı. Müslümanların yaşadığı felaketleri anlatırken de gözyaşlarını tutamadığı olurdu. Yüzlerce kitabın, binlerce fetvanın ve uzun ilmî tartışmaların arkasında son derece hassas bir kalp vardı.

Bu benim için önemlidir. Çünkü İslâm ilim geleneğinde bilgi ile kalp birbirinden kopuk değildir. Kur'an, "Allah'a karşı kulları içinde derin saygıyı ancak âlimler duyar" buyurur (Fâtır, 35/28). Resûlullah ﷺ da Allah'ın gölgesinden başka gölgenin bulunmadığı günde gölgelendirilecek kişiler arasında "tenhada Allah'ı anıp gözleri yaşaran kimseyi" zikreder (Buhârî, 660; Müslim, 1031).

Bilgi insanın zihnini büyütürken kalbini küçültüyorsa orada bir eksiklik vardır. Karadâvî'de beni etkileyen taraflardan biri, güçlü ilmî kişiliğin yanında bu kalp hassasiyetinin de bulunmasıydı.

Bir başka özelliği ise insanlarla ilişkisiydi. Talebelerini sorar, ne okuduklarını, ne yazdıklarını, hangi projeler üzerinde çalıştıklarını merak eder, teşvik ederdi. Büyük bir âlimin genç bir talebeye söylediği birkaç kelimenin o gencin hayatında ne kadar büyük bir karşılık bulabileceğini bilirdi. Bazen hoca söylediği sözü ertesi gün unutur; talebe ise onu kırk yıl unutmaz.