Yapay zekâ, bilimsel araştırma dünyasında yepyeni imkânların kapısını aralıyor. Birkaç dakika içinde yüzlerce sayfalık metinleri özetleyebiliyor, farklı görüşleri karşılaştırabiliyor, araştırma konuları önerebiliyor, karmaşık bilgileri düzenleyebiliyor ve akademik yazım süreçlerini kolaylaştırabiliyor. Daha önce günler süren bazı işler artık çok daha kısa zamanda yapılabiliyor. Ancak bütün bu gelişmelerin ortasında üzerinde ciddiyetle düşünmemiz gereken temel bir soru var: Yapay zekâ gerçekten daha iyi araştırmacılar mı yetiştiriyor, yoksa araştırmacı gibi görünen insanların sayısını mı artırıyor

Bu sorunun cevabı, büyük ölçüde yapay zekânın kendisinde değil, onu kullanan insanın bilimsel birikiminde, düşünme becerisinde ve araştırma ahlakında yatıyor.

Alanının temel eserlerini okumuş, kavramlarına hâkim olmuş, araştırma yöntemlerini öğrenmiş ve eleştirel düşünme yeteneğini geliştirmiş bir akademisyen için yapay zekâ son derece güçlü bir yardımcıdır. Böyle bir araştırmacı neyi araştırdığını, hangi soruyu sorması gerektiğini, hangi kaynağa güvenebileceğini ve elde ettiği sonuçları nasıl değerlendireceğini bilir. Yapay zekâ ona zaman kazandırır, yeni araştırma imkânları sunar, farklı bakış açılarını görmesini sağlar ve bilimsel üretkenliğini artırır. Çünkü araştırmacının zihninde zaten sağlam bir bilgi ve yöntem altyapısı vardır.

Yapay zekâ, yetkin bir araştırmacının düşünme kapasitesini genişletebilir; fakat ona sahip olmadığı bilimsel yetkinliği kendiliğinden kazandıramaz.

Asıl mesele, yeterli bilimsel altyapıya sahip olmayan kişilerin bu teknolojileri kullanma biçiminde ortaya çıkıyor.

Henüz alanının temel kaynaklarını okumamış, araştırma yöntemlerini öğrenmemiş, bir görüşün nasıl temellendirileceğini ve bir sonucun nasıl sorgulanacağını kavramamış bir öğrenciyi düşünelim. Yapay zekâya bir araştırma konusu veriyor ve birkaç dakika sonra karşısına giriş bölümü, alt başlıkları, sonuç kısmı ve kaynakçasıyla hazırlanmış bir metin çıkıyor. Üstelik metnin dili oldukça düzgün, başlıkları düzenli, ifadeleri akademik görünüyor.

Peki, bu öğrenci gerçekten araştırma yapmış oluyor mu

Yazılanların doğruluğunu kontrol edebiliyor mu Kullanılan kaynakların gerçekten var olup olmadığını biliyor mu Metindeki kavramları açıklayabiliyor mu Ortaya konulan sonuçları bir akademik tartışmada savunabiliyor mu

Daha da önemlisi, yapay zekâ olmadan aynı konuyu kendi bilgi birikimi ve araştırma becerisiyle ele alabilecek durumda mı

İşte üzerinde durmamız gereken asıl sorun budur.

Çünkü bilimsel araştırma, yalnızca düzgün cümleler kurmak, çok sayıda kaynak sıralamak veya belirli bir biçime uygun metin hazırlamak değildir. Araştırma; soru sormayı, kaynaklara ulaşmayı, bilgileri doğrulamayı, delilleri değerlendirmeyi, farklı görüşleri karşılaştırmayı, eleştirel düşünmeyi ve gerekçeli sonuçlara ulaşmayı gerektiren ciddi bir zihinsel faaliyettir.

Yapay zekâ bu süreçlerin birçok aşamasında yardımcı olabilir. Ancak araştırmacının bizzat geliştirmesi gereken bilimsel muhakemenin yerini alamaz.

Üstelik yapay zekâ tarafından üretilen metinlerin taşıdığı bazı riskler, yeterli bilgi birikimi olmayan kişiler tarafından kolayca fark edilemeyebilir. Gerçekte bulunmayan kitaplar ve makaleler kaynak olarak gösterilebilir, alıntılar yanlış kişilere atfedilebilir, görüşler bağlamından koparılabilir, birbirleriyle ilgisiz bilgiler arasında görünüşte tutarlı ilişkiler kurulabilir. Bazen de son derece ikna edici bir dille savunulan sonuçların arkasında sağlam hiçbir bilimsel gerekçe bulunmayabilir.

Alanına hâkim bir araştırmacı bu sorunları fark edip düzeltebilir. Fakat temel bilgi ve yöntem donanımından yoksun bir kişi, hatalı bilgileri bilimsel gerçek sanarak çalışmasına aktarabilir.

Böylece çok tehlikeli bir durum ortaya çıkar: Kişi, bilgi üretme araçlarına sahip olduğu için bilgi sahibi olduğunu, araştırma metni hazırlayabildiği için de araştırmacı olduğunu zannetmeye başlar.

Oysa bir metnin akademik görünmesi, onun bilimsel olduğu anlamına gelmez. Güzel bir anlatım, doğru bilgiye; uzun bir kaynakça, güvenilir araştırmaya; çok sayıda sayfa ise düşünsel derinliğe tek başına delil oluşturmaz.

Burada yalnızca bilimsel hata meselesiyle karşı karşıya değiliz. Aynı zamanda akademik dürüstlük, fikrî emek, özgünlük ve bilimsel sorumluluk bakımından ciddi bir sorunla karşı karşıyayız.

Bir öğrenci veya akademisyen, kendisinin anlamadığı, temellendiremediği ve savunamadığı fikirleri kendi bilimsel çalışması olarak sunuyorsa ortada yalnızca teknolojik bir kolaylıktan yararlanma meselesi yoktur. Araştırmanın gerçek sahibi, emeğin niteliği ve bilimsel yetkinliğin güvenilirliği de tartışmalı hâle gelmiştir.

Bu durum üniversiteler açısından da önemli sorular doğuruyor. Bir yüksek lisans veya doktora öğrencisinin hazırladığı metin, gerçekten onun bilgi birikimini ve araştırma yeteneğini mi yansıtıyor Bir akademik yayının arkasında bağımsız bir düşünce ve özgün bir araştırma çabası var mı Yoksa giderek daha fazla metin üretilirken bilimsel yetkinlik aynı ölçüde gelişmiyor mu

Özellikle lisansüstü eğitimde bu soruları görmezden gelemeyiz. Çünkü yüksek lisans ve doktora çalışmaları yalnızca bir tez teslim etmek veya akademik unvan elde etmek için yapılmaz. Bu süreçlerin asıl amacı, bağımsız düşünebilen, bilimsel problem kurabilen, yöntem geliştirebilen, kaynakları eleştirel biçimde değerlendirebilen ve ulaştığı sonuçların sorumluluğunu taşıyabilen araştırmacılar yetiştirmektir.

Bu sebeple genç araştırmacılara ve öğrencilerime özellikle şunu tavsiye ediyorum: Yapay zekâdan yararlanın, fakat bilimsel yetişme sürecinizi ona teslim etmeyin.