Teknoloji insanlığa düşüncelerini ifade etmek için sınırsız imkânlar sunarken özgürlüğün sınırlarını da yeniden şekillendiriyor. Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında sanat, estetik ve eleştirel düşüncenin bu değişimdeki rolü, geçmişin değerleriyle geleceğin dili arasında yeni bir bağ kuruyor.
Gençliğimde, eski bir daktiloyla gece yarılarına kadar yazdığım dönemler oldu. Her tuşa basışta çıkan o tok ses, kelimelerimin dünyaya kalıcı bir iz bıraktığını hissettirirdi. Bugün aynı yazıyı birkaç saniyede silip yeniden yazabildiğim bir ekranın başındayım. Bu kolaylık beni özgürleştirdi mi, yoksa başka bir şekilde bağladı mı Bu soru bir süredir peşimi bırakmıyor.
EKİ HEM EV YAPAR HEM DUVAR YIKARCumhuriyet'in özgürlük anlayışı, bireyin aklını kullanma, düşüncesini ifade etme ve kendi hayatını kurma hakkı üzerine inşa edildi. Teknoloji ise bu hakların kullanımını hem kolaylaştıran hem de karmaşıklaştıran bir güç. Bugün herkes bir telefonla düşüncesini milyonlara ulaştırabiliyor; ama aynı telefon, ne düşüneceğimizi bile yönlendirebilen algoritmalarla dolu.
Bana kalırsa buradaki asıl mesele şu: Teknoloji özgürlüğün aracı mı, yoksa onun yeni sınırlayıcısı mı Cevap, teknolojiyi nasıl kullandığımıza bağlı. Bir çekiç ev de yapar, duvar da yıkar.
TAŞA DÖKÜLEN BEYANNAMEHer siyasi düzen, kendini bir biçimde görünür kılar. Cumhuriyet'in ilk yıllarında bu görünürlük, mimariden afişe, pul tasarımından heykele uzanan geniş bir alanda kuruldu. Ankara'nın yeni bakanlık binaları, Anadolu'nun dört bir yanına dikilen anıtlar, okul binalarının aydınlık sınıfları... Bunların hepsi bir estetik dilin parçalarıydı: Sade, işlevsel, ışığa ve geleceğe dönük.
Bana göre o dönemin estetiği, bir zevk tercihinden fazlasıydı. Yeni bir toplumun değerlerini, yani akla, düzene ve kamusal yarara verdiği önemi taşa, renge ve biçime döken bir beyannameydi.
Ben burada başka bir soru görüyorum: Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında estetik dil ne olacak Birinci yüzyılın biçimlerini korumak elbette önemli; ama yalnızca korumak, bir kimliği müzeye kaldırmak anlamına da gelebilir. Kanaatimce gelecek estetik, kuruluş yıllarının cesaretini taşımalı ama kendi çağının malzemesiyle konuşmalı: dijital imgeyle, çevreye duyarlı tasarımla, çok sesli bir kamusal alanla.
ÖZGÜRLÜĞÜN TURNUSOLÜBurada dikkatimi çeken şu: Tarih boyunca sanat, özgürlüğün en hassas göstergelerinden biri oldu. Bir toplumda sanatçının ne kadar özgür olduğu, o toplumun özgürlük düzeyini de ele verir. Teknolojik gelişmeler bu sınavı yeni bir boyuta taşıdı. Bugün bir sanatçı, eserini aracısız biçimde dünyaya ulaştırabiliyor; ama aynı zamanda telif, mahremiyet ve görünürlük gibi yeni sorunlarla da karşı karşıya.

24