Javier Milei aslında olağanüstü, harikulade bir şey gerçekleştirmedi. Sadece gerekli olanı yaptı. Demek ki gerekli olanı yapmak için lideriradesi gerekiyor. Gelişmekte olan ülkelerin bir türlü gelişmiş hâle gelememelerinin sebebi de bu. Liderin olması gerekeni yapmasından çok "bu kadarı yeter" demesi.

Sadece Türkiye'de değil dünyanın pek çok gelişen ülkesinde siyasiler "rahatımızı bozmadan ekonomik sorunların üstesinden nasıl geliriz" anlamına gelen sorular soruyor. Elbette bu şekilde sormuyorlar ama sürekli şartların zorluğundan bahsediyorlar. Devlet ve hükûmetin birbirine karıştığı ülkelerde bunlar normal. Dolayısıyla ideal olandan değil gerçekçi olandan bahsetmek lazım.

Benden bir gün resmîbir rapor istenirseönce"birbirimizi kandırmayalım"anlamına gelen bir giriş yaparım. Buna mecburum. Aksi takdirde rapor siyasi elitlere yaranmak için hazırlanmış bir "göze girme" raporu olur. Hiç ihtiyacım yok. John Stuart Mill'in "On Liberty" kitabında altını çizdiği "servility" yani yaranma işi zaten gelişen ülkeleri bu hâle getirdi. Şimdi konuya tekrar döneyim.

"Kamu harcamalarını düşürmeden, devlette büyük bir tensikat yapmadan enflasyonla mücadele olmayacağı için, en doğrusu üretimi ve refahı artırmaktır" diyerek devam ederim.Çünkü vatandaşa "sen harcama" deyip kamu harcamaya devam ederse buradaki dengesizlik büsbütün nispi fiyat dengesini bozar. Dolayısıyla gelişen ülkelerde hükûmetler kamu harcamalarından geri durmayacağı için en doğrusu vatandaşı fakir düşürecek reçeteleri acilen değiştirmek, yoksa bu durum vatandaşın kamuya ve hükûmete karşı duruşunu da olumsuz hâle getirir. Koltuktan kalkmak istemeyenler için doğru bir reçete olmaz elbette.
Gerçekleri kabul edelim, gelişen ülkelerde kamuda bu kadar ağır masraf ve maliyet var iken çok hızlı bir enflasyon düşürme politikası zaten başarılı olamaz. Hükûmetler liberal iktisatçıların eleştirilerine aldırmadan, vatandaşın refahını ve üretimi arttıran, ancak kredilerde seçici, gerçeklerden haberdar bir politika ve program üretmek zorundalar. Bunun da ismini"anti-enflasyonist politika"veya"dezenflasyon politikası"gibi koymamak lazım. Sade vatandaş bundan nefret ediyor, duyar duymaz yüzünü buruşturuyor."Refah İçin Kalkınma Programı"diyelim. Diğerlerinden daha yakışıklı. Enflasyon kelimesi de geçmiyor içinde.

Yazacağım raporun ara başlığı da şu olurdu herhâlde:"Vatandaşı da iş insanını da boşu boşuna yormayalım."Mesela bir hayale kapılarak döviz kurlarını kontrol eden hükûmetlere kademe kademe serbest bırakmalarını, bunun için de faiz oranlarının kademeli düşüşün gerektiğini söylerim. Eğer bu ülkelerde mevcut ekonomi yönetimleri buna itiraz ederse diye, toplumun itiraz etmeyeceği kamu ciddiyetine haiz arkadaşlardan bir shortlist mutlaka hazırda tutulmalı. Zaten birçoğu yurt dışında eğitim görmüş ülke gerçeklerinden uzak başka ülkelerin vatandaşlığına sahip kişiler. Tekrar geri dönerler. Sıkıntı olmaz. Ancak vatandaşı fair düşürmeye devam ederlerse bu sefer hükûmetler yerinde kalamayacak.

Dünyada vatandaşların asıl belini büken hizmet fiyatları. Mal fiyatlarını takip edebiliyoruz ve üretim süreçlerini izleyebiliyoruz. Rahatlıkla müdahale edebiliyoruz. Ancak hizmet fiyatlarına müdahale edemiyoruz. Küresel olarak ulaştırmadan iletişime kadar her yerde ciddi bir fiyat artışı var. İnsanların belini büküyor. Muazzam kazançlar elde eden bir iletişim sektörü var, aynı şekilde bayrak hava yolu şirketleri de aynı doğrultuda ilerliyor.Özellikle ulaştırma ve iletişimde fiyat artışlarını yavaşlatmak lazım.Ayrıca tren yolundan otobüslere kadar da yine kamunun liderliği ile fiyatların yavaşlaması gerekiyor. Bazı gelişen ülkelerde ev ve ofis kiraları konusunda ise oldukça ciddi bir çalışma yapılması lazım. Burada kiracı ve ev sahibi arasında oluşmuş olan bir katılık var.

Hükûmetlere önerim şu: Önce makro müdahaleleri yapıp, sonra da tek tek mikro müdahalelere geçmek lazım.Kamu harcamalarından vazgeçemeyenlerede önerim "bir-iki yıl sonra tek hane enflasyon gibi" gerçekten uzak konuşmalar yapmamaları.Benden tavsiye, gelecek seçimlerden az önceye doğru bir perspektif çizmek gerekiyor. Yoksa kimsenin memnun olmayacağı bir sonuç ilekarşı karşıya kalırlar.
"Refah İçin Kalkınma Programının"mutlaka halkla ilişkiler kısmını çok iyi yönetmek lazım, halka karşısoğuk yüzlü değil son derece sıcak ve anlayışlı bir bilgilendirme yapılması elzem. Gelişen Ülkelerde yurt dışından getirilen ekonomi yönetimlerinin empatiden yoksun teknik açıklamaları vatandaşları kızdırıyor.Dolayısıyla soğukkanlı ama sevecen, devlet şefkatini gösteren açıklamalarla süreci yönetmek lazım.