Yepyeni dünya düzeni

"Bütün şaha­ne hikayeler iki şekilde başlar. Ya şehre bir yaban­cı gelir, ya da bi­ri şehirden ayrılır" sözü çoğu zaman Lev Tolstoy'a atfe­dilir. Tarih boyun­ca "dünyada kuru­lan yeni düzenlerin de hikayesi de aşa­ğı yukarı aynı düzenektedir. Ya düzenin kurulduğu kurtlar sof­rasına yeni bir büyük güç otu­rur ya da gücünü yitiren eski bir büyük güç sofradan ayrılır.

Bu sofra, en büyük porsiyon tabağına servis edilse bile asla doymayan, mutlu olmayan ve hep daha fazlasını isteyenlerin bulunduğu bir masada kurulu­dur. Masanın ayakları denge­sizdir; kırılgan ve hassas hiçbir şeyin ayakta kalmasına imkan vermeyecek şekilde durmak­sızın sallanır. Üstelik masanın düzeni de hizmetkarları da sa­dık değildir. Sandalyeler altı­nızdan çekilebilir; bardağınız devrilebilir; yemeğinize zehir katılabilir. Kurtlar sofrasının kuralı kuralsızlık, adabı riya­karlıktır. Dostluğun şerefine birlikte kadeh kaldırırken bi­le karşı tarafın tabağından ne kadar eksiltebilirim diye dü­şünen zihinlerin buluştuğu bu sofrada, doğal olarak güven de olmaz, uzun süreli bir düzen de.

Geçtiğimiz hafta APEC zir­vesinde Putin, Trump ve Xi'nin pek çoklarının yeni Yalta ola­rak tanımladığı bir diploma­sı masasında oturdukları res­me baktığımda tam da bunu düşündüm. Birbirlerine eski dost, arkadaş diyen bu üç kişi­nin, 1945'te yapılan Yalta kon­feransının kahramanları olan Roosevelt, Stalin ve Churchill üçlüsünden farklarını anlama­ya çalıştım. Öncekiler ortak bir düşmana karşı zafer kazan­mış müttefikler olarak bir ga­nimet paylaşımındayken, aca­ba bu üçlü neyin toplantısını yapıyordu Ortada kazanılmış bir zafer yokken, ortak bir düş­man da yoksa eğer, bu sofrada ne servis ediliyordu

Pek muhtemeldir ki masada­ki temel konu, coğrafi bir pay­laşımdan ziyade uluslarara­sı arenada en azından belirli bir süre sürdürülebilir bir dü­zen kurma arayışı idi. Rusya ve ABD zaten bir süredir ring­deydi ve hafife aldıkları rakip­lerinden hayli dayak yedikle­rinden, bir mola arayışına gir­meleri normaldi. Sonuçta maçı kazanacaklardı belki, lakin se­yircinin zayıf olanın direnişine duyduğu sempatiden ve hey­betli gövdelerine rağmen kar­şıdaki çelimsiz rakibi bir türlü devirememekten moral olarak etkilendikleri ortadaydı.

Putin ve Trump açısından bu masa yeni bir dönemin ve taze bir düzenin temel atma töreni olmalıydı. Ülkelerine döndük­lerinde anlatacak bir zafer hi­kayesine ihtiyaçları vardı ve bu iyi bir başlama vuruşuydu. Ara seçimleri kaybetmiş, ülkesinde önemli ölçüde güç kaybetmiş olan Trump açısından bu top­lantıdaki görüntüler bir itibar şovuna döndürülebilirdi. Pu­tin ise hala dünyanın üç büyük gücünden biri olduğunu göste­rip, türlü izolasyon ve yaptırı­ma rağmen tükenmeyen gücü­nün kabul edildiği bir ulusla­rarası meşruiyet zemini kurma peşindeydi. Xi'ye gelince bu toplantının ev sahipliği, in açısından utanç yüzyılı olarak tanımlanan uzun bir travmatik dönemin bitişinin ve "Merkez Krallığın" (zhongguo) yeniden doğuşunu ilan etmenin bir ara­cıydı. Aslında durum belki ma­lumun ilanıydı ama bir lans­man partisi de ancak bu kadar etkili olabilirdi.

Dünya düzeni de neymiş

Yeni uluslararası düzen, kurtlar sofrasına yeni gelenle­rin ihtişamı ve gidenlerin ha­zin vedalarıyla Shenzen'de ilan ediliyordu.

Yeni Dünya Düzeni" kavra­mının ilk kez kullanımı I. Dün­ya Savaşı'nın ortalarına, 1915 yılına kadar uzanmakta. Co­lumbia Üniversitesi rektörü Nicholas M. Butler, bir konuş­masında savaşın eski uluslara­rası düzeni yıktığını ve yeni bir dünya düzeninin doğum san­cılarının çekildiğini söyler­ken bu kavramın bu denli po­püler hale geleceğini muhte­melen hiç ummamıştı. Butler, bu sözleri henüz savaşta olma­yan ABD'nin, Avrupa'daki sa­vaşı okyanus ötesinden izleme lüksünün olmadığını vurgular­ken dile getirmişti. Ona göre Atlantik okyanusu, buhar gü­cü, havacılık, elektrik vs. gibi alanlardaki devrimsel tekno­lojik yenilikler nedeniyle artık Amerika coğrafyasını, Avru­pa'dan yeterince izole edemi­yordu.

Bundan 25 yıl sonra bilim kurgu edebiyatının öncüle­rinden Herbert G. Wells "Yeni Dünya Düzeni" kavramını ki­tabına başlık olarak seçmişti. ABD o yıllarda yine henüz sa­vaşa girmemiş, II. Dünya sa­vaşını uzaktan izlemeye çalı­şan bir politika izlemekteydi. Wells, eserinde devletlerin sa­vaş açma yetkisini sınırlaya­cak ortak bir dünya otoritesi­nin tasarlanmasından dem vu­ruyordu.