Vladimir Putin, 2005 yılında Rusya Federal Meclisi'ne hi­taben yaptığı konuşmada Sovyet­ler Birliği'nin dağılmasını 20. yüz­yılın en büyük jeopolitik felake­ti olarak tanımladığında, sadece geçmişe ilişkin bir değerlendirme yapmıyordu. Aksine gelecekte na­sıl bir güç mimarisini zorlayaca­ğının işaretlerini veriyor ve yeni Rus dış politikasının zihinsel çer­çevesini de ortaya koyarak "geri çekilme döneminin bittiğini" ilan ediyordu. NATO'nun 1990'lı yıl­lar boyunca eski Doğu bloku coğ­rafyasındaki yayılmacılığının Rus­ya açısından varoluşsal bir tehdide dönüştüğünü düşünmekteydi. Ni­tekim 2007'de yapılan Münih gü­venlik konferansında da tek kutup­lu düzenin sürdürülemezliğini net olarak ifade ederek ABD'nin hege­monik liderliğinin sona ermesi ge­rektiğini söyledi. Soğuk savaşı biti­ren karşılıklı taahhütlerin ABD ta­rafından yerine getirilmediğinden ve ortaya çıkan tek kutuplu yapının uluslararası hukuksuzluğu besle­diğinden söz etti. Gelmekte olanın yaklaştığı Gürcistan müdahalesin­den, Kırım'ın işgalinden belliydi.

Geçtiğimiz günlerde Putin'in 1997 NATO düzenine dönüş tale­bini yeniden gündeme getirme­si, şimdilerde yeniden kurulmuş olan "jeopolitik poker masasın­da" el yükseltmeye benziyor. Uk­rayna'nın doğusunda birkaç yüz kilometrelik sınır değişikliği tar­tışılırken, Putin'in bir anda Avru­pa'nın otuz yıllık güvenlik mima­risini pazarlığın konusu haline ge­tirmesi stratejik bir hamle. Buna müzakere literatüründe çıpalama (anchoring) deniyor. Önce kabul edilmesi son derece güç bir talep ortaya konuluyor, ardından bu ta­lepten yapılacak sınırlı geri çekil­meler bile uzlaşma olarak sunu­luyor. Bu süreçte el yükseltenin elindeki kartların gücü kadar, ra­kip oyuncuların psikolojik direnç­leri, ellerindeki kozlar ve ne kadar süre masada kalmaya hazır ol­dukları da önemli.

Trump savaşı bir an önce bi­tirmek istese de Putin'in yük­selttiği bahis yalnızca Doğu Avrupa'nın güvenlik düzenini değil, İngiltere ve Fransa'nın nükleer caydırıcılık kapasite­sinin Avrupa savunmasında­ki rolünü de tartışmaya açıyor. İngiltere'nin ABD ile Rusya arasındaki bu pazarlığa itirazı, Fransa'nın stratejik özerklik ara­yışıyla benzer noktada. Avrupa gü­venliğinin kurallarının Trump ile Putin arasında, Avrupa'nın katılımı olmadan belirlenemeyeceğine ina­nıyorlar. Ancak İngiltere açısından mesele yalnızca Avrupa'nın kendi diplomatik özerkliğinin ötesinde Rusya karşısındaki askerî nükleer dengenin korunması ve Rus yayıl­macılığının durdurulması. Polon­ya ve Baltık ülkeleri ise bu oyunun kaybedilmesi halinde bedeli doğru­dan kendi güvenlikleriyle ödeyebi­leceklerini düşünüyorlar. Onlar di­rekt ateş hattında yer almaktalar.

Olayın Rusya bacağı ise çok daha karmaşık ve psikopolitik bir çerçe­veye sahip. Sovyetler Birliği'nin yı­kılması, komünist bir ideolojinin başarısızlığından çok, Rus devle­tinin tarihsel güç ve nüfuz alanla­rının kaybedilmesi anlamına ge­liyordu. Milyonlarca Rus'un yeni kurulan devletlerin sınırları içe­risinde kalması, Rusya'nın Doğu Avrupa üzerindeki etkisinin orta­dan kalkması ve Batı güvenlik ve ekonomik örgütlerinin eski Sov­yet coğrafyasına doğru genişleme­si, bu tarihsel kırılmanın birbirini tamamlayan sonuçlarıydı.

Aradan geçen yirmi yılı aşkın sü­rede Putin'in söylemlerinde değiş­meyen temel unsur, yeniden ide­olojik ayrışmaya dayalı bir savaş başlatmaktan ziyade, Rusya'yı ye­niden büyük güç statüsüne yer­leştirmek ve Sovyetler Birliği'nin yıkılışından doğan siyasi boşluğu yeniden doldurmak. Bu coğrafya­nın kendisine muhtaç olduğuna ve ABD'den daha fazla söz hakkı oldu­ğuna inanıyor. 2022'de Ukrayna'ya yönelik saldırısı da ona göre sade­ce Rusya'nın güvenlik çıkarlarıy­la sınırlı değil, çevreye coğrafyayı Batı emperyalizmine karşı direnç­li hale getirme hedefli. Bu anlatıda Rusya, Soğuk Savaş'ı kaybetmiş bir devlet olmaktan çok, kendisine ve­rilen sözlerin tutulmadığını düşü­nen, tarihsel statüsü ve güvenlik alanı elinden alınmış ve diğerleri­ni de korumakla görevli bir büyük güç olarak konumlandırılıyor. Ko­ruduğunu iddia ettiği coğrafyanın halkları farklı düşünüyor olabilir­ler ama bu Putin açısından fazla bir önem ifade etmiyor.

Bugün Ukrayna savaşını sona er­dirmek amacıyla yeniden başlayan diplomatik görüşmeleri, bu neden­le yalnızca işgal edilmiş toprakla­rın geleceğine ilişkin pazarlıklar olarak değerlendirmek eksik kalı­yor. Putin'in taleplerinin merke­zinde Ukrayna'nın tarafsızlaştırıl­ması, NATO üyeliğinin engellen­mesi, Rusya'nın ilhak ettiğini ilan ettiği bölgeler üzerindeki egemen­lik iddialarının kabulü ve Batı'nın askerî faaliyetlerinin sınırlandı­rılması var. Tüm bunların ötesin­de de çok daha kapsamlı bir hedef bulunuyor: "Soğuk Savaş sonrasın­da kurulan Avrupa güvenlik düze­ninin yeniden müzakere edilmesi".

Son görüşmelerde Rusya'nın yeniden gündeme getirdiği 1997 NATO düzenine dönüş tale­bi, Putin'in yeni stratejisi­nin en dikkat çekici boyutu. Zira 27 Mayıs 1997'de NATO ile Rusya arasında imzala­nan Kurucu Senet, Soğuk Sa­vaş'ın iki eski rakibi arasında işbirliğine dayalı bir güven­lik ilişkisi geliştirilmesine dayanmaktaydı. Ancak 1999 yılında Polonya, Macaristan ve ekya'nın, 2004 yılında ise Baltık ülkeleriyle birlikte ye­di devletin daha NATO'ya katıl­ması, Avrupa'nın askerî ve siyasi coğrafyasını köklü bir değişime uğrattı. 2008 Bükreş Zirvesi'nde Ukrayna ve Gürcistan'ın gelecek­te NATO üyesi olabileceklerinin ilan edilmesi ise Rusya açısından bardağın son damlası oldu. Ken­disinin varoluşsal bir güvenlik tehdidi ile karşıya olduğunu dü­şündüğü andan itibaren de sal­dırganlaştı. Söylem, "Rusya bir ayıdır ve onu çilek ve bala alıştı­rarak tırnaklarını dişlerini söke­mezsiniz" şekline dönmüştü.

Esasen Putin'in 1997'ye dönüş talebinin bütün bu ülkelerin NA­TO üyeliğinin iptal edilmesi an­lamına gelmediğini söyleyebili­riz. Zira talep özünde, NATO'nun genişleme öncesindeki askerî ko­nuşlanma düzenine geri dönme­sini, Doğu Avrupa'daki müttefik kuvvetlerin ve altyapısının sınır­landırılmasını, Rusya'nın yakın coğrafyasında yeni askerî düzen­lemeler yapılmamasını hedefliyor. Lakin bu taleplerim kabul edilme­si, üyelikleri devam etse bile Do­ğu Avrupa ülkelerinin güvenlik güvencelerinin pratikteki içeriği­ni değiştirme ve Rusya'nın ittifak kararları üzerinde dolaylı bir veto kapasitesi kazanması ihtimalini de tartışmaya açıyor. Yani bir tür, kendisine karşı neyin bir tehdit olduğunu belirleme ve NATO'nun askeri mimarisini buna göre yön­lendirebilme yetkisi istiyor.

Lakin burada tarihsel açıdan önemli bir çelişki var. Zira Rus­ya, NATO'nun doğuya genişle­mesini kendi güvenliğine yöne­lik bir tehdit olarak değerlendi­rirken, Polonya ve Baltık ülkeleri ise aynı genişlemeyi Rusya'dan gelebilecek tehditlere karşı haya­ti bir güvence olarak görüyor. Üs­telik Rus saldırganlığından kor­ku kimi ülkelerde Avrupa'nın iç kesimlerine kadar yayılmış bir duygu. Soğuk Savaş süresinde ya­pılan ideolojik endoktrinasyon özellikle orta ve ileri yaş kuşağın­da dünyaya bakışın çerçevesini de kurgulamış durumda.