Lidere biat, denetimsizlik ve lotarya ekonomisi

Türkiye'de ekonomik sorunların yalnızca yanlış faiz kararlarından, yetersiz tasarruflardan veya dış şoklardan kaynaklandığını düşünmek eksik bir yaklaşımdır. Kaynak tahsisindeki bozulmaların arkasında siyasi örgütlenme biçiminin de önemli etkileri bulunmaktadır. Özellikle 1980 sonrasında siyasi partilerde lider otoritesinin güçlenmesi, parti içi muhalefetin zayıflaması ve denetim mekanizmalarının aşınması, ekonomik kararların niteliğini de etkilemiştir. İktidara gelen partilerin kendi içlerindeki itaat kültürünü devlet yönetimine taşıması, liyakat ve hesap verebilirlik sorunlarını derinleştirebilir. Bu yazıda, Türkiye'de üretken faaliyetlerden çok siyasi bağlantılar ve spekülatif kazanç beklentileri üzerinden işleyen Lotarya Ekonomisinin kurumsal temellerini tartışıyorum. Çünkü ekonomik düzeni anlamak için önce onu üreten siyasi kurumları anlamak gerekir.

GİRİŞ: EKONOMİNİN ARKASINDA SİYASET VARDIR

Türkiye'nin ekonomik sorunlarını tartışırken genellikle enflasyon, faiz oranları, döviz kuru, bütçe açığı ve büyüme gibi göstergeler üzerinde duruyoruz. Bunlar elbette önemli. Ancak iktisat politikalarının nasıl belirlendiğini, hangi kesimlerin çıkarlarına hizmet ettiğini ve neden bazı yanlışların sürekli tekrarlandığını anlamak için daha derine inmek gerekiyor. Çünkü ekonomik kararlar boşlukta alınmaz. Devletin hangi sektörleri destekleyeceği, kamu kaynaklarının nasıl kullanılacağı, düzenleyici kurumların ne ölçüde bağımsız davranabileceği ve ekonomik ayrıcalıkların kimlere tanınacağı, siyasi kurumların işleyişiyle yakından ilişkilidir. Dolayısıyla ekonomik düzenin niteliği, siyasi örgütlenme biçiminden bağımsız değildir.

Ben Türkiye'de son yıllarda giderek belirginleşen, üretken faaliyetlerden çok kısa vadeli kazanç beklentilerini, spekülasyonu ve siyasi bağlantıları öne çıkaran yapıyı Lotarya Ekonomisi olarak adlandırıyorum. Bu kavramla yalnızca borsada spekülasyon yapılmasını veya insanların kısa yoldan zenginleşmek istemesini kastetmiyorum. Daha temel bir sorundan söz ediyorum: Ekonomik başarının üretkenlik, yenilikçilik ve rekabet gücünden ziyade doğru zamanda doğru bağlantılara sahip olmaya veya olağanüstü kazanç fırsatlarını yakalamaya bağlı hale gelmesi.

Peki, böyle bir düzen nasıl ortaya çıkıyor ve neden kendisini yeniden üretebiliyor Bu sorunun cevabını ararken siyasi partilerin örgütlenmesine bakmamız gerekiyor.

1980 ÖNCESİNDE PARTİLER VE PARTİ İÇİ MUHALEFET

Türkiye'de siyasi partilerin her zaman bugünkü kadar lider merkezli olduğunu düşünmek tarihsel bakımdan doğru değildir. Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren güçlü liderler vardı. Ancak bu durum parti içinde veya Meclis'te hiçbir muhalefetin bulunmadığı anlamına gelmiyordu.

Mustafa Kemal Atatürk dahi Millî Mücadele döneminde Birinci Meclis'te ciddi muhalefetle karşılaşmıştı. Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra da siyasi ve kurumsal tartışmalar bütünüyle ortadan kalkmadı. Çok partili dönemde ise parti içi muhalefet siyasi hayatın önemli unsurlarından biri haline geldi. Demokrat Parti içinde yaşanan ayrışmaları, Cumhuriyet Halk Partisi'ndeki liderlik ve politika mücadelelerini, Adalet Partisi'ndeki hizipleşmeleri hatırlayalım.

Bu dönemde siyasi liderler güçlüydü ama parti örgütlerini ve milletvekillerini tamamen denetleyebildiklerini söylemek güçtü. Milletvekilleri zaman zaman kendi liderlerine karşı çıkabiliyor, parti yönetimlerini eleştirebiliyor ve Meclis'te farklı tutumlar sergileyebiliyordu. Önseçim uygulamaları da bu yapıda önemli bir rol oynuyordu. Elbette bütün partilerde ve bütün dönemlerde adaylar önseçimle belirlenmiyordu. Ancak önseçimin yaygın olduğu dönemlerde milletvekilleri siyasi varlıklarını yalnızca genel başkanın tercihine borçlu değildi. Parti üyeleriyle ve yerel teşkilatlarla kurdukları ilişkiler, milletvekillerine belirli bir hareket alanı sağlıyordu. Bu durum parti içi demokrasinin kusursuz olduğu anlamına gelmez. Fakat lider otoritesinin karşısında örgütsel ve siyasi denge unsurlarının bulunabildiğini gösterir.

1980 SONRASI: LİDERLERİN GÜÇLENMESİ

12 Eylül 1980 askerî müdahalesi, Türkiye'nin siyasi hayatında büyük bir kopuş yarattı. Siyasi partilerin kapatılması, siyasi faaliyetlerin sınırlandırılması ve ardından 1983 tarihli Siyasi Partiler Kanunu ile yeni bir örgütlenme çerçevesinin oluşturulması, partilerin kurumsal gelişimini derinden etkiledi. Burada bütün değişimi yalnızca bir kanuna bağlamak doğru olmaz. Seçim sistemi, siyasi yasaklar, parti finansmanı, merkezî aday belirleme yöntemleri ve Türkiye'nin siyasi kültürü de bu dönüşümde rol oynadı. Ancak ortaya çıkan sonuç dikkat çekicidir: Siyasi partiler giderek genel başkanların etrafında örgütlenen yapılara dönüştü.

Parti liderinin milletvekili adaylarının belirlenmesi, teşkilatların yönetimi ve parti içindeki kariyerler üzerinde etkili olması, kendisine karşı çıkmanın maliyetini artırdı. Böylece milletvekillerinin ve parti yöneticilerinin siyasi geleceği, seçmenlerden ve parti üyelerinden çok liderin takdirine bağlı hale gelebildi. Bu durum, parti içi muhalefetin kurumsal bir hak olmaktan çıkıp kişisel bir risk olarak algılanmasını kolaylaştırdı.

Genel başkana karşı çıkan siyasetçi yalnızca bir görüş ayrılığı yaşamıyor; adaylığını, görevini ve siyasi geleceğini de tehlikeye atabiliyordu. Sonuçta liderlik, demokratik bir örgütün geçici yöneticiliği olmaktan uzaklaşıp neredeyse kişisel bir otoriteye dönüşebildi.

PARTİLERDE KARİKATÜRLEŞTİRİLMİŞ BİR "FÜHRERPRİNZİP"

Alman siyasi tarihinde "Führerprinzip", "Liderlik İlkesi" anlamına gelir ve liderin otoritesinin hiyerarşik biçimde bütün örgüte hâkim olması ilkesini ifade eder. Kavramın Nazi rejimiyle ilişkili çok ağır bir tarihsel anlamı vardır.

Türkiye'deki siyasi partileri Nazi örgütleriyle özdeşleştirmek elbette doğru olmaz. Ancak lider otoritesinin sorgulanamaz hale gelmesini anlatmak bakımından, "karikatürleştirilmiş bir Führerprinzip" benzetmesinin açıklayıcı bir yönü bulunmaktadır. Özellikle bazı sağ, muhafazakâr ve İslamcı siyasi geleneklerde lidere itaatin, örgütsel sadakatin en önemli ölçütlerinden biri haline gelebildiğini görüyoruz. Siyasi lider yalnızca parti politikalarını belirleyen kişi olmaktan çıkıyor. Kendisini eleştirmek, zaman zaman partiye, davaya veya temsil edildiği düşünülen toplumsal kimliğe karşı çıkmak şeklinde yorumlanabiliyor.

Oysa demokratik bir siyasi partide muhalefet, örgüte ihanet değildir. Tam tersine, yanlış kararların düzeltilmesini sağlayan bir denetim mekanizmasıdır. Bir siyasi liderin görüşleri eleştirilemiyorsa, o liderin hata yapması engellenemez. Hatalar düzeltilemediğinde ise zamanla birikerek kurumsal sorunlara dönüşür. Burada mesele yalnızca liderin kişiliği değildir. Önemli olan, liderin yetkilerini sınırlayan ve kararlarını denetleyen mekanizmaların bulunup bulunmadığıdır.

PARTİ İÇİNDEKİ İTAAT DEVLETE TAŞININCA

Sorunun daha ciddi hale geldiği aşama, lider merkezli bir siyasi partinin iktidara gelmesidir. Parti içinde genel başkana itaat etmeyi siyasi varlığının temel koşulu olarak öğrenmiş kadrolar, benzer davranış biçimlerini kamu yönetimine de taşıyabilir. Bu durumda devletin kurumları, toplumun tamamına hizmet eden yapılar olmaktan uzaklaşıp siyasi liderliğin tercihlerini uygulayan araçlar gibi görülmeye başlanabilir.

Elbette seçilmiş hükümetlerin kamu politikalarını belirleme yetkisi vardır. Demokratik meşruiyetin gereği budur. Ancak kamu görevlilerinin, milletvekillerinin ve düzenleyici kurumların görevleri yalnızca siyasi yöneticilerin taleplerini yerine getirmek değildir. Hukuka bağlılık, kamu yararı, mesleki sorumluluk ve hesap verebilirlik de esastır.

Bir milletvekili parti liderinin değil, öncelikle Anayasa'nın, kanunların ve temsil ettiği seçmenlerin karşısında sorumluluk taşımalıdır. Aynı şekilde bir kamu yöneticisi de hukuka aykırı bir talimatı, sırf siyasi makamdan geldiği için meşru kabul edemez. Ne var ki