Finansal piyasalarda yaşanan değer kayıplarıyla bir ülkenin üretim kapasitesinin yok olması aynı şey değildir. Ancak finansal krizler, kredi kanallarını tıkayıp sağlıklı firmaları iflasa sürüklediğinde, finansal kayıplar gerçek ekonomik yıkıma dönüşür. Marx'ın hayali sermaye kavramı, Hilferding'in finans kapital analizi ve Schumpeter'in yaratıcı yıkım teorisi, bugün yaşanan sorunları anlamak için bizlere önemli ipuçları sunuyor. Devletin görevi spekülatif yatırımcıların kayıplarını toplumun sırtına yüklemek değil, üretken sermayeyi korumaktır. Çünkü borsada kaybedilen servetle kapanan bir fabrikanın toplumsal maliyeti birbirinden farklıdır. Türkiye'nin karşı karşıya bulunduğu asıl tehlike, finansal kırılganlıkların üretimi ve istihdamı tehdit eden kalıcı bir ekonomik krize dönüşmesidir.
GİRİŞ: FİNANSAL SERVET İLE REEL SERMAYE AYNI ŞEY MİDİR
Bir ülkede borsa endeksinin hızla yükseldiğini, yatırım fonlarının değer kazandığını ve finansal varlık sahiplerinin servetlerinin birkaç ay içinde iki katına çıktığını düşünelim. Bu gelişme, ülkenin üretim kapasitesinin de iki katına çıktığı anlamına gelir mi Elbette hayır...
Bir fabrikanın makineleri, üretim teknolojisi, çalışanlarının bilgi ve becerileri, organizasyon yapısı ve üretim kapasitesi reel sermayenin unsurlarıdır. Hisse senetleri, tahviller ve çeşitli finansal varlıklar ise belirli gelirler, mülkiyet hakları veya gelecekte elde edilmesi beklenen kazançlar üzerinde hak sahipliği sağlar.
Finansal varlıkların değerleri artabilir veya azalabilir. Fakat bu değişimler her zaman ekonominin gerçek üretim kapasitesindeki değişimlerle örtüşmez. Üstelik finansal piyasaların gelişmesiyle birlikte aynı üretken varlıklar üzerinde farklı finansal haklar oluşturulabilir. Bu haklar yeniden paketlenebilir, alınıp satılabilir ve kendi başlarına spekülatif kazançların konusu haline gelebilir. (Bunlara türev enstrümanlar diyoruz, DMD.) Böylece finansal servet, üretken sermayeden giderek bağımsızlaşan bir hareket kazanabilir. İşte bu ayrım, günümüzde finansal krizlerin niteliğini anlamak açısından son derece önemlidir.
MARX'IN HAYALİ SERMAYESİ
Karl Marx, Kapital'in üçüncü cildinde finansal varlıkların kapitalist ekonomide kazandığı bağımsız görünümü açıklamak amacıyla hayali sermaye (fictitious capital) kavramını kullanır.
Burada bir noktayı açıklığa kavuşturalım: Marx'ın hayali sermayesi, bütün finansal varlıkların sahte veya ekonomik bakımdan gereksiz olduğu anlamına gelmez. Kavram, gelecekteki gelirler üzerinde hak sağlayan finansal varlıkların, reel sermayeden ayrı bir piyasa değerine sahip olmasını ifade eder. Örneğin bir şirketin hisse senetlerinin toplam piyasa değeri, şirketin sahip olduğu üretim araçlarının değerinden çok daha hızlı artabilir. Çünkü hisse fiyatları yalnızca mevcut üretim kapasitesine değil, gelecekteki kâr beklentilerine, faiz oranlarına ve yatırımcı davranışlarına da bağlıdır.
Finansal sistem geliştikçe bu değerleme mekanizmaları karmaşıklaşır. Finansal varlıkların kendi aralarındaki işlemlerinden büyük kazançlar doğabilir. Ancak bu kazançların tamamı yeni üretim kapasitesi yaratıldığı anlamına gelmez.
Marx, Kapital'in ikinci ve üçüncü ciltlerini yayıma hazır hale getiremeden öldü. Dolayısıyla finansal krizler üzerine geliştirmek istediği bütün düşünceleri tamamlanmış bir sistem halinde bilmiyoruz. Bununla birlikte hayali sermaye kavramı, finansal servetin üretken sermayeden kopmasının yaratabileceği sorunları anlamak bakımından bugün de önemlidir.
HILFERDING: FİNANSALLAŞMA VE TALEP SORUNU
Marx'tan sonraki önemli katkılardan biri Rudolf Hilferding'in 1910 yılında yayımlanan Finans Kapital adlı eseridir. Hilferding, bankalarla sanayi sermayesi arasındaki ilişkilerin yoğunlaşmasını, sermayenin merkezileşmesini ve finans kapitalin ekonomik güç kazanmasını inceledi.
Hilferding'e göre, finansal sermayenin yoğunlaşmasıyla birlikte ekonomik kaynakların kullanımında güç ilişkileri giderek önem kazanır. Büyük finansal kuruluşlar, sermayenin hangi alanlara yöneltileceği üzerinde belirleyici hale gelebilir. Burada Hilferding'in analizinden hareketle günümüz için bir çıkarım yapabiliriz.
Finansal kazançların üretken yatırımlardan giderek bağımsızlaşması ve gelir dağılımının bozulması, uzun dönemde toplam talebin bileşimini de olumsuz etkileyebilir. Özellikle gelir ve servetin yüksek tasarruf eğilimli kesimlerde yoğunlaşması, tüketim talebinin üretim kapasitesinin gerisinde kalması riskini artırabilir. Bu, Hilferding'in bütün kriz açıklamasını tek başına eksik tüketim teorisine indirgemek anlamına gelmez. Ancak finansal yoğunlaşma, gelir dağılımı ve talep yetersizliği arasında kurulabilecek bağlantı önemlidir.
Şimdi bir de finansal piyasalarda ortaya çıkan zararların kamu kaynaklarıyla karşılandığını düşünelim. Spekülatif işlemlerden kazanç sağlayanlar kârlarını kendilerine saklarken, zararlarını bütün topluma yükleyebiliyorlarsa, burada yalnızca ekonomik etkinlik değil, gelir ve servet dağılımı açısından da ciddi bir sorun vardır. Böyle bir mekanizma hayali sermayenin yeniden şişmesini teşvik edebilir. Çünkü yatırımcılar, büyük zararlar karşısında devletin kendilerini kurtaracağını düşünmeye başlayabilir. Sonuç, gelecekte daha büyük finansal balonlar ve daha ağır toplumsal maliyetler olabilir.
SCHUMPETER'İN YARATICI YIKIMI
Finansal krizlerin üretim üzerindeki etkilerini anlamak için Joseph Schumpeter'e de başvurmak gerekiyor. Schumpeter'e göre kapitalizm durağan bir sistem değildir. Yenilikler, yeni üretim yöntemleri, yeni ürünler ve yeni organizasyon biçimleri ekonomik yapıyı sürekli dönüştürür. Bu dönüşüm sırasında bazı firmalar gelişir, bazıları ise rekabet güçlerini kaybederek piyasadan çekilir. Schumpeter bu süreci yaratıcı yıkım olarak adlandırır.
Yaratıcı yıkımda eski üretim yapıları ortadan kalkarken yerlerini daha verimli ve yenilikçi üretim biçimleri alabilir. Dolayısıyla firma kapanışları her zaman ulusal ekonomi açısından kalıcı bir kayıp anlamına gelmez. Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmalıyız:
Bir firmanın teknolojik gelişmelere uyum sağlayamadığı veya rakiplerinden daha verimsiz çalıştığı için iflas etmesiyle, üretken ve rekabetçi bir firmanın finansal sistemdeki tıkanıklık nedeniyle kapanması aynı şey değildir. İkinci durumda yaratıcı yıkımdan söz etmek güçtür. Çünkü ortadan kalkan firma, teknolojik olarak geri kalmış veya ekonomik bakımdan verimsiz olmak zorunda değildir. Hatta uluslararası piyasalarda rekabet edebilen, istihdam yaratan ve yüksek katma değer üreten bir işletme de olabilir. Bu durumda yaşanan şey, yaratıcı olmayan bir yıkımdır. Schumpeter'in verimsiz firmaları tasfiye eden krizlerinin aksine, bu durumda, ekonomide kaynak tahsisi iyileşmez; tersine bozulabilir. Ekonominin üretkenlik kapasitesi artmaz; azalabilir.
FONLARDAN FABRİKALARA UZANAN TEHLİKE
Finansal krizlerin en tehlikeli tarafı, finansal piyasalarda başlayan sorunların reel ekonomiye yayılmasıdır. Bir firmanın üretimini sürdürebilmesi için yalnızca makinelere ve çalışanlara sahip olması yetmez. Hammadde satın alması, ücretleri ödemesi, tedarikçilerine borçlarını kapatması ve müşterilerinden tahsilat yapıncaya kadar faaliyetlerini finanse etmesi gerekir. Bunun için

20