2026 Nobel İktisat Ödülü, Robert E. Hall ile Michael Woodford'a verildi. Ödül gerekçesi, makroekonomik istikrar politikalarının mikroiktisadi temellerine yaptıkları katkılar. İlk bakışta teknik görünen bu ifade, iktisat düşüncesinin yaklaşık bir asırlık tartışmasına işaret ediyor: Hükümetler ve merkez bankaları üretim, istihdam ve enflasyondaki dalgalanmaları nasıl hafifletebilir Hall, tüketicilerin kararlarında geleceğe ilişkin beklentilerin rolünü açıklığa kavuşturdu. Woodford ise hanehalklarının ve firmaların kararlarından hareketle para politikası analizine yeni bir çerçeve kazandırdı. Bu yazıda iki iktisatçının araştırmalarını, çalışmalarının doğduğu tarihsel koşulları ve modern makroiktisada katkılarını ele alacağım. İlerleyen iki yazıda ise tüketim teorisinin dönüşümünü ve Yeni Keynesyen yaklaşımın yöntemsel özelliklerini daha ayrıntılı tartışacağım.

GİRİŞ: NOBEL'İN GEREKÇESİ VE BİR ASIRLIK SORU

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 12 Ekim 2026'da iktisat ödülünü Stanford Üniversitesi'nden Robert E. Hall ile Columbia Üniversitesi'nden Michael Woodford arasında paylaştırdığını açıkladı. Resmî gerekçe, "makroekonomik istikrar politikalarının mikroiktisadi temellerine katkıları" idi. Akademiye göre iki iktisatçının farklı dönemlerde geliştirdiği çalışmalar, ekonomik dalgalanmalara karşı kullanılan teorik araçları önemli ölçüde yeniledi.

Bütün ekonomiler canlanma ve daralma dönemlerinden geçer. Bazen üretim kapasitesi olduğu hâlde işsizlik yükselir; bazen talep, fiyatlar üzerinde güçlü bir baskı oluşturur. Hükümetlerin bütçe politikaları ve merkez bankalarının faiz kararları bu dalgalanmaların şiddetini azaltmayı amaçlar. Fakat ne zaman, hangi araçla ve ne ölçüde müdahale edilmelidir Nobel'in merkezindeki soru budur.

John Maynard Keynes, 1936'da yayımladığı Genel Teori'de ekonominin kendiliğinden tam istihdama ulaşmasının zorunlu olmadığını göstermişti. Efektif talebin yetersizliği, uzun süreli işsizliğin ve atıl kapasitenin nedeni olabilirdi. Savaş sonrasında geliştirilen Keynesyen modeller, toplam tüketim, yatırım, gelir ve istihdam arasındaki ilişkilerden hareketle istikrar politikalarının tasarlanmasına yardım etti.

Ne var ki 1970'lerin petrol şokları ve stagflasyonu, bu modellerin birçok uygulamasını ciddi biçimde zorladı. Enflasyon ile işsizlik aynı anda yükselirken geçmiş verilerden hareketle kurulmuş ilişkiler beklenen sonuçları vermiyordu. Robert Lucas'ın öncülüğündeki Yeni Klasik yaklaşım şu itirazı öne çıkardı: İktisadi kararlar ekonomi politikasına göre değişiyorsa geçmişte gözlenen istatistiksel ilişkiler gelecekte de sabit kalmayabilir. Yeni modellerin tüketici ve firmaların karar mekanizmalarına daha fazla dikkat etmesi gerekiyordu.

Bununla birlikte 1970'lerde yaşanan sorunları Keynes'in bütün teorisinin yanlışlanması olarak okumak hatalı olur. Eleştirilerin önemli bir bölümü, Keynes'in özgün eserinden ziyade, sonraki yıllarda geliştirilmiş ve politika uygulamalarında kullanılan sadeleştirilmiş modelleri hedef alıyordu. Ayrıca petrol fiyatlarındaki yükseliş gibi arz yönlü şokların talep yönetimiyle ne ölçüde karşılanabileceği ayrı bir soruydu. Hall ve Woodford'un katkılarının tarihsel anlamını kavramak için bu ayrımı göz önünde bulundurmak gerekir.

ROBERT E. HALL: TÜKETİMİN ARDINDAKİ BEKLENTİLER

1943 doğumlu Robert Hall'un çalışmaları tüketim, işgücü piyasaları ve konjonktür dalgalanmaları gibi geniş bir alana yayılır. Nobel gerekçesindeki en belirgin katkılarından biri, 1978'de yayımladığı tüketim teorisi makalesidir.

Keynes, tüketim harcamaları ile cari gelir arasında istikrarlı sayılabilecek bir ilişki kurmuştu. Milton Friedman'ın sürekli gelir ve Franco Modigliani'nin yaşam boyu gelir yaklaşımları ise tüketicilerin yalnızca bugünkü kazançlarını değil, gelecekteki gelirlerini ve birikimlerini de dikkate aldıklarını vurguluyordu. Hall'un sorusu, bu düşüncenin mantıksal sonucunun ne olduğuydu.

Tüketiciler geleceğe ilişkin ellerindeki bütün bilgileri değerlendirerek karar veriyorsa, bugünkü tüketimleri bekledikleri gelecek gelirlerin etkisini zaten taşımalıdır. O hâlde tüketimin yarın hangi yönde değişeceğini bugünden sistematik biçimde öngörmek kolay olmayacaktır. Değişiklikler, esas olarak, bugün bilinmeyen yeni bilgilerle ortaya çıkacaktır. Hall belirli varsayımlar altında tüketimin "rassal yürüyüş" (random walk) özelliği taşıyabileceğini gösterdi.

Bu önerme, tüketicilerin gelişigüzel harcama yaptığını söylemez. Tam tersine, tüketim kararlarının ileriye dönük olmasının sınanabilir bir sonucunu ortaya koyar. Hall'un çalışmasının değeri yalnızca belirli bir sonuca ulaşmasında değil, doğrudan gözlenemeyen gelir beklentilerini tüketimin zaman içindeki değişiminden hareketle araştırmanın yolunu açmasındadır.

Hall'un yaklaşımı iktisat araştırmasına yeni bir ölçüt getirdi. Önceden bilinen gelir değişmeleri tüketim değişmelerini sürekli biçimde tahmin edebiliyorsa, saf modelin varsayımlarından biri işlemiyor demektir. Bunun nedeni kredi kısıtları, farklı beklenti oluşturma biçimleri ya da başka kurumsal engeller olabilir. Dolayısıyla model yalnızca bir açıklama değil, hangi koşullarda açıklamanın yetersiz kaldığını gösterebilen bir karşılaştırma noktası sağladı. Bu, tüketim teorisinin ampirik araştırmalar açısından önemli bir ilerlemesiydi.

Elbette her hanehalkı aynı koşullarda yaşamaz. Krediye erişimi sınırlı, birikimi bulunmayan veya gelirini kaybetme riski yüksek olan bir tüketici cari gelirine daha duyarlı olabilir. Hall'un sonraki çalışmaları da bu farklılıkların önemini gösterdi. Böylece teorisi, tüketim davranışının hangi koşullarda beklentilere, hangi koşullarda eldeki gelire daha çok bağlı olduğunu araştıran geniş bir literatüre kapı araladı.

MICHAEL WOODFORD: PARA POLİTİKASINA YENİ BİR ÇERÇEVE

1955 doğumlu Michael Woodford'un temel araştırma alanı para teorisi ve makroekonomik istikrar politikalarıdır. 2003'te yayımlanan Interest and Prices adlı kitabı, Yeni Keynesyen makroiktisadın en etkili eserlerinden biridir.

Woodford'un ele aldığı problem basittir ama cevabı güçtür: Merkez bankasının faiz kararı, tüketimi, üretimi ve enflasyonu hangi kanallardan etkiler Bir faiz indiriminin sonucu yalnızca bugünkü borçlanma maliyetine bağlı değildir. Hanehalklarının gelecek gelirleri ve faizler hakkındaki beklentileri de tüketim kararlarına yansır. Firmalar ise fiyatlarını değiştirmenin maliyetlerini ve ileride karşılaşacakları talep ile üretim koşullarını hesaba katar.

Woodford, bu davranışları birbiriyle tutarlı bir dinamik modelde birleştiren araştırmaların başlıca mimarlarından oldu. Standart Yeni Keynesyen modelde üç ilişki ön plana çıkar: Beklentilerle reel faiz arasındaki bağın toplam talebi nasıl etkilediği; fiyat katılıkları altında firmaların kararlarının enflasyonu nasıl belirlediği; merkez bankasının faiz politikasının bu sistemi nasıl yönlendirdiği.