Spor, insan bedeninin emeği, disiplinin ahlakı ve rekabetin asaleti üzerine kuruludur. Bir futbol karşılaşması yalnızca doksan dakikalık bir mücadele değildir. O saha; çocukların hayal kurduğu, gençlerin rol model seçtiği, ailelerin aynı heyecan etrafında buluştuğu ortak bir kültür alanıdır. Böyle bir alanın kenarına alkol, tütün ve bahis reklamlarının yerleştirilmesi yalnızca bir pazarlama tercihi değil, sporun ruhuna ve toplum sağlığına karşı işlenmiş bir yanlıştır.

Bugün uluslararası spor yayınlarında giderek büyüyen sorun tam da budur. Milyonlarca insanın izlediği futbol organizasyonları, bir yandan sporun heyecanını taşırken diğer yandan bağımlılık endüstrisinin görünürlük alanına dönüşmektedir.

UEFA Şampiyonlar Ligi, UEFA Avrupa Ligi ve UEFA Konferans Ligi gibi organizasyonlar dünyanın dört bir yanında milyonlarca kişi tarafından takip edilmektedir. Türkiye'de bu yayınlar TRT başta olmak üzere farklı mecralar aracılığıyla canlı yayınlar, özet görüntüler, tanıtım videoları ve sosyal medya içerikleriyle kamuoyuna ulaştırılmaktadır. Ancak özellikle bazı Avrupa ülkelerinde oynanan karşılaşmalarda saha kenarındaki reklam panolarında, dijital bantlarda ve arka plan görsellerinde alkol markaları, bahis şirketleri ve bağımlılık kültürünü besleyen ticari unsurlar dikkat çekmektedir.

Bu yalnızca bir reklam görünürlüğü meselesi değildir. Bu, sporun heyecanına gizlenmiş bir bağımlılık endüstrisi meselesidir. Çocukların alkış sesleri arasında alkol markalarını, gol sevinçlerinin arasında bahis şirketlerini, tribün coşkusunun gölgesinde bağımlılığı normalleştiren bir sistemdir. Sorunun büyüklüğü de tam olarak burada yatmaktadır.

Türkiye'de alkol reklamı yasaktır. Tütün ürünlerinin reklamı yasaktır. Bahis faaliyetleri sıkı yasal düzenlemelere tabidir ve yasa dışı bahis kamu düzeni açısından ciddi bir tehdit olarak değerlendirilmektedir. Buna rağmen "yayın sinyali Avrupa'dan geliyor", "organizasyon uluslararasıdır" veya "görüntüler olduğu gibi aktarılmaktadır" gerekçeleriyle bu görünürlüğün ekranlara taşınması üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir meseledir.

Bir ülkede kanun varsa, kurul varsa, bakanlık varsa, bağımlılıkla mücadele stratejileri hazırlanıyorsa mesele yalnızca metinlerde güzel cümleler kurmak değildir. Asıl mesele uygulamadır. Kanunlar raflarda, yönetmelikler dosyalarda, kurul kararları toplantı tutanaklarında kalırken ekranlardan çocukların gözlerine bağımlılık endüstrisinin markaları ulaşıyorsa burada üzerinde durulması gereken bir çelişki vardır.

Hele ki bu yayınları gerçekleştiren kurum TRT ise sorumluluk daha da büyüktür. Çünkü TRT sıradan bir yayıncı değildir. Kamu yayıncısıdır. Millet adına yayın yapar ve kamu yararını gözetmekle yükümlüdür.

Uluslararası yayın sinyalinin olduğu gibi aktarılması teknik bir gerekçe olabilir; ancak kamu yayıncılığı açısından tek başına yeterli bir açıklama değildir. Türkiye'nin hukuk düzeni, bağımlılıkla mücadele politikaları ve çocukların korunmasına yönelik hassasiyetleri dikkate alındığında, yasaklı ürünlerin ekranlarda görünür hale gelmesi üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir konudur.

Kamu yayıncılığı, yalnızca görüntüyü taşımak değil; kamu yararını da taşımaktır.

Üstelik günümüz teknolojisi bu konuda önemli imkanlar sunmaktadır. Yapay zeka destekli görüntü işleme sistemleri, sanal reklam değiştirme teknolojileri, mozaikleme, bulanıklaştırma, dijital bindirme ve gecikmeli yayın kontrol sistemleri sayesinde saha kenarındaki yasaklı marka görünürlükleri büyük ölçüde engellenebilmektedir. Özellikle özet görüntülerde, tanıtım videolarında, sosyal medya içeriklerinde ve haber bültenlerinde teknik mazeretlerin arkasına sığınmak artık mümkün değildir.

O halde sorulması gereken soru şudur:

Teknoloji varken neden irade yok

TRT, UEFA ve FIFA bu konuda açık bir ilke benimsemelidir. Spor organizasyonlarında özellikle çocukların yoğun olarak izlediği yayınlarda bağımlılık oluşturan ürünlerin ve bahis şirketlerinin görünürlüğü sınırlandırılmalıdır. Organizasyonun düzenlendiği ülkede bu reklamlar serbest olsa bile, yayının ulaştığı ülkelerin hukukuna ve toplumsal hassasiyetlerine saygı gösterilmelidir.

Nasıl ki farklı ülkeler için ayrı yayın grafikleri, dil seçenekleri ve sponsorluk paketleri hazırlanabiliyorsa; Türkiye gibi alkol ve tütün reklamlarını yasaklayan ülkeler için de temiz yayın sinyali üretilebilir.

Bu konuda uygulanabilecek adımlar da son derece açıktır.

Birincisi, TRT ve diğer yayıncı kuruluşlar UEFA ile yaptıkları yayın sözleşmelerine yasaklı ürün görünürlüğüne ilişkin özel hükümler eklemelidir. Türkiye'ye gönderilen yayın sinyalinde alkol, tütün ve yasa dışı bahis markalarının görünmemesi talep edilmelidir.

İkincisi, canlı yayınlarda birkaç saniyelik güvenli gecikme sistemleri kurulmalı; saha kenarındaki reklam panolarında yasaklı marka tespit edildiğinde otomatik bulanıklaştırma, kapatma veya kamu spotu bindirme yöntemleri uygulanmalıdır.

Üçüncüsü, özet görüntüler, maç tanıtımları, sosyal medya videoları ve haber klipleri yayınlanmadan önce mutlaka editoryal kontrolden geçirilmelidir. Canlı yayın için öne sürülen teknik güçlükler, bant yayınlar açısından geçerli değildir.

Dördüncüsü, RTÜK, Sağlık Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve bağımlılıkla mücadele alanında görev yapan kurumlar tarafından ortak bir yayın rehberi hazırlanmalı; uluslararası spor yayınlarında yasaklı ürün görünürlüğünün nasıl engelleneceği açık biçimde belirlenmelidir.

Beşincisi, UEFA ve FIFA nezdinde Türkiye adına resmi girişimlerde bulunulmalıdır. Sporun küresel kurumları, çocukların ve gençlerin sağlığını tehdit eden reklam modellerini yeniden değerlendirmelidir.