Antalya, 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde COP31 İklim Konferansı'na ev sahipliği yapıyor. Devletler karbon salımını, kuraklığı, ormansızlaşmayı ve plastik kirliliğini tartışırken gündemde daha fazla yer bulması gereken bir konu var: Tütün.

Tütünle mücadeleyi yıllardır kanser, kalp hastalıkları ve erken ölümler üzerinden yürütüyoruz. Haklıyız. Fakat sigaranın insan sağlığına zararını konuşurken doğaya ödettiği bedeli yeterince görmüyoruz. Bana göre tütün kontrolü artık iklim ve çevre politikalarının ayrılmaz bir parçası olmalı.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022'de duyurduğu küresel tahminler çarpıcı: Tütünün üretim ve tüketim zinciri yılda yaklaşık 84 milyon ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı salımı, 22 milyar metreküp su kullanımı ve 600 milyon ağaç kaybıyla ilişkilendiriliyor. Bunlar belirli dönemlerin verilerine dayanan hesaplar. Yine de zararın boyutunu gösteriyor.

Tütünün çevresel yükü sigara fabrikasında başlamıyor. Tarım arazileri bu bitkiye ayrılıyor. Bazı üretim bölgelerinde yaprakları kurutmak için odun kullanılıyor. Tarımda tüketilen su ve kimyasalların ardından işleme, paketleme ve taşıma süreçlerinde en başta enerji ihtiyacı ortaya çıkıyor.

Burada bir sosyal adalet sorunu var. Çünkü, tütünün önemli bölümü, suya ve verimli toprağa gıda üretimi için de ihtiyaç duyan düşük ve orta gelirli ülkelerde yetiştiriliyor. Zararı fakir ülkeler çekerken acımasız karteller servetlerine servet katıyor. Fakat tütünün ekimini yasaklayan veya kısıtlayan çözüm önerileri, bütün zararı geçimini tütünden sağlayan çiftçiye fatura etmek manasını taşır. Bu nedenle alternatif ürün, pazar ve gelir güvencesi olmadan dönüşüm beklemek gerçekçi olamaz.

Sigara içildikten sonra da çevresel zararı bitmiyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün tahminine göre her yıl yaklaşık 4,5 trilyon izmarit çevreye bırakılıyor. Sahillerde, kaldırımlarda ve parklarda gördüğümüz bu küçük atıkların çoğunda plastik esaslı selüloz asetat filtre bulunuyor. Filtreler zamanla mikroplastik liflerine ayrışabiliyor; içlerinde kalan kimyasallar da suya ve toprağa karışabiliyor.

İşin düşündürücü tarafı, filtrenin sigarayı güvenli hale getirdiğine dair kanıt bulunmaması. Buna karşılık doğada kalıcı bir atık yaratıyor. Sigaranın ucundaki bu parçayı çevre politikasının dışında tutmanın makul bir gerekçesi yok.

Atıkların temizlenme maliyeti çoğu zaman belediyelere, dolayısıyla vergi mükelleflerine kalıyor. Avrupa Birliği'nin plastik içeren tütün filtreleri için geliştirdiği üretici sorumluluğu yaklaşımı bu yüzden önemlidir. Bir ürünün çevresel maliyeti, onu üreten şirketin hesabında da mutlaka görünmelidir.