Mucit Wolfgang von Kempelen, Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresa'ya 'Mekanik Türk' adlı bir otomat sundu. Tahta bir dolabın arkasında sarıklı bir tahta figür satranç oynuyordu. Bu "otomat" genelde kazanıyordu. 84 yıl turne yapan "mekanik satranççı" Napolyon'u yendi. Benjamin Franklin'i yendi. Dolap her gösteri öncesi açılıyor, dişli ve kollar sergileniyordu. Ancak içinde sırayla farklı satranç ustaları gizleniyordu. Makinenin sırrı 1854'te bir yangında yok olduktan sonra ortaya çıktı.

Amazon, etiketleme ve doğrulama gibi internetin yapamadığı işleri ucuz iş gücü ile halledeceği bir platform kurdu. Bezos, isim için tarihten esinlendi: Mekanik Türk. Görünmeyen ustaların işi yaptığı alternatif bir gerçeklik.

Nate adlı bir firma, yapay zekâ (YZ) alışveriş asistanı geliştirdim diye ortaya çıktı. Bu vaatle 40 milyon dolar yatırım topladı. ABD Adalet Bakanlığı otomasyon oranının 'fiilen sıfır' olduğunu tespit etti. Siparişleri YZ değil, Filipinler'de bir çağrı merkezindeki yüzlerce 'satın alma asistanı' elle oluşturuyordu. Peki bu skandal nasıl ortaya çıktı Filipinler'i bir doğal afet vurdu ve doğal zekâlar işlerini yapamaz oldu, yapay zekâ uygulaması bozuldu.

Greenwashing (yeşil aklama) kavramını biliyorsunuz. Çevreye zarar veren firmaların "en çevreci benim" diye yatırımcıları geri dönüştürülen kâğıda basılmış raporlarla ikna etme çabası. Şimdi YZ döneminde yeni bir akrabası ile tanışıyoruz: AI washing; yapay zekâ aklama.

Bu yeni kavramı YZ'li dünyanın farklı yerlerinde görmeye başladık. Ancak "dönen dolaplarda" ve dişlilerin arasında saklanmış sırlarda tarihsel bir istikrar olduğunu söylemek mümkün.

Üç farklı sahneden bahsedeceğim.

İlki yatırımcıya oynanıyor. YZ'den bahsetmek, onu cümle içinde kullanmak bile bazen yetebiliyor. Florida Üniversitesi'nden Boyuan Li, 2016-2024 yılları arasında ABD borsalarında işlem gören 721 şirketi analiz etti. YZ yatırımı vadeden 165 firmanın sonraki iki yıl içinde 0 (yazıyla sıfır) YZ çalışanı işe aldığı ortaya çıktı. Neden Çünkü borsa kısa vadede sözü ödüllendiriyor. ABD borsa düzenleme kurulu SEC, sırf bu işleri denetlemek için ayrı bir birim kurdu.

İkinci sahne çalışanın üstüne oynanıyor; "YZ işinizi elinizden alacak" perdesiyle başlıyor. "Almayacak" demiyorum. Ancak şirketlerin işten çıkarma niyetlerine büyüteçle bakmak elzem hale geldi. Challenger raporuna göre Nisan 2026'da ABD'deki işten çıkarmaların yüzde 26'sı "YZ" gerekçesiyle yapıldı. Ama Yale Budget Lab'ın araştırması işsizlik verilerinde bunun karşılığını bulamıyor. Sabah akşam emekçileri düşündüğünü hiç zannetmediğim OpenAI CEO'su Sam Altman bile "Şirketler zaten yapacakları işten çıkarmaları YZ'ye yıkıyor" diyor. Ama en somut adımı Çin Hangzhou Mahkemesi attı: Zhou adlı bir çalışanı YZ ile değiştiren şirket suçlu bulundu. Mahkemenin karar gerekçesi, üstüne düşünülmeyi hak ediyor: "YZ'ye geçiş şirketin tercihidir, doğal bir afet değil."