360 imzalı "Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesi" başlıklı çerçeve yasa TBMM'ye sunuldu. Kırk yılı aşkın süren çatışmanın sona ermesini istemeyen herhalde çok az kişi vardır. Tam da bu nedenle bugün yükselen eleştiriler barış arayışının kendisine değil, sürecin nasıl yürütüldüğüne yöneliyor.

Asıl tartışma şu sorular etrafında dönüyor: Bu süreç hangi ilkelerle yürütülüyor erçeve yasa neden kamuoyuyla ayrıntılı biçimde paylaşılmadı Bundan sonra hangi anayasal ya da yasal düzenlemeler planlanıyor Sürecin sınırları nedir Kimlerle hangi mutabakatlar sağlandı Parlamento bu sürecin asli karar mercisi mi olacak, yoksa bir süredir olduğu gibi yalnızca önüne gelen metinleri onaylayan bir kurum mu

Dolayısıyla mesele yalnızca güvenlik meselesi değil. Aynı zamanda şeffaflık, demokratik meşruiyet ve toplumsal güven meselesi...

Türkiye böyle bir süreç yürüten ilk ülke değil. Elbette her ülkenin tarihi, anayasal düzeni ve toplumsal dinamikleri birbirinden farklı. Ancak başarılı örnekler incelendiğinde ortak bazı demokratik ilkelerin öne çıktığı görülüyor

- Kuzey İrlanda (Good Friday Agreement-1998): Bugün dünyadaki en başarılı örnek. 1980'lerden itibaren İngiliz hükümeti ile IRA arasında gizli temaslar başladı. İlk yıllarda kamuoyu hiçbir şey bilmiyordu. Hatta hükümet yıllarca görüşmeleri inkâr etti.

Sonra ne oldu Süreç olgunlaşınca İngiltere hükümeti ; İrlanda Cumhuriyeti; Sinn Fein; birlik yanlısı Protestan partiler; sivil toplum aynı masaya oturdu. Ardından ortaya çıkan anlaşma tam metin halinde yayımlandı. Maddeler tek tek kamuoyuna açıklandı. Anlaşma İngiliz Parlamentosu'nda, İrlanda Parlamentosu'nda yasalaştı. Sonra da iki ülkede referanduma gidildi. Ezici çoğunlukla onaylandı. Yani meşruiyet yalnızca hükümetten değil halktan geldi.

- Kolombiya-FARC: Bu örnek Türkiye açısından daha ilginç. 2012 yılında devlet ile FARC Küba'da gizli görüşmelere başladı. İlk yıllarda yine gizlilik hâkimdi. Sonra altı ana başlık açıklandı: Toprak reformu, siyasal katılım, silahsızlanma, uyuşturucu ekonomisi, mağdurların hakları, uygulama takvimi. Yani herkes neyin konuşulduğunu biliyordu.

Anlaşma önce referanduma sunuldu. Ve ilginç biçimde reddedildi.

Peki sonra Hükümet metni değiştirdi. Muhalefetin eleştirilerini ekledi. Tekrar parlamentoya getirdi. Sonra yürürlüğe girdi. Yani referandumun reddi sürecin sonu değil, demokratik müzakerenin yeni başlangıcı oldu.

Demokratik mekanizmalar yeniden çalıştırıldı. Tam af olmadı. Geçiş dönemi adaleti kuruldu. Ağır insan hakları ihlalleri yapanlar ceza aldı. İtiraf edenlere daha düşük yaptırımlar uygulandı.

- ETA-İspanya: İspanya ise farklı bir yol izledi. Bask milliyetçisi partiler zaten demokratik siyasetin içindeydi. Devlet ise ETA ile siyasal taviz pazarlığı yapmama ilkesini benimsedi; şiddetin sona ermesini temel koşul olarak gördü. 2011'de ETA silahlı mücadeleyi bıraktığını açıkladı, 2018'de ise kendisini feshetti. Genel af çıkarılmadı; hukuki süreçler bireysel olarak yürütüldü.