Susturmak yetiyor mu Baskı iktidarı kurtarır mı

Tele1, ardından Halk TV, T24; şimdi de Sözcü TV. Bir ülkede muhalif medya neden sistematik biçimde susturulmak istenir

Yanıt basit: Toplumsal rıza üretme kabiliyetini yitiren iktidar, elindeki bütün gücü farklı sesleri bastırmak için kullanır. ünkü artık toplumu ikna edemediği yerde, gerçeğin duyulmasını engellemeye çalışır.

Bu, otokratik rejimlerin tipik davranış biçimidir.

Gazetecilerin tek tek tutuklanması, haklarında soruşturmalar açılması, haberlerine erişim engeli getirilmesi bir aşama. Medya kuruluşlarının doğrudan hedef alınması, yayın yapamaz hale getirilmesi ise başka bir aşama. Artık yalnızca gazeteci değil, gazeteciliğin kendisi hedef tahtasındadır.

Üstelik bu yöntemler Türkiye'ye özgü değil. Dünyada benzer süreçlerden geçmiş, bağımsız medyayı susturmak için devletin bütün olanaklarını seferber etmiş pek çok iktidar var. Şöyle bir taradım.

SUSTURMANIN FARKLI YOLLARI

Rusya'da Putin yönetimi, Ukrayna'nın işgalinden hemen sonra savaşla ilgili resmi açıklamaların dışına çıkan haberleri hedef aldı. Bağımsız televizyon Dozhd'un ve Echo of Moscow radyosunun erişimi engellendi. Novaya Gazeta yayınlarını durdurmak zorunda kaldı, ardından lisansını kaybetti. ok sayıda gazeteci ülkesini terk ederek yayıncılığa dışarıdan devam etti.

Macaristan'da Viktor Orban farklı bir yöntem izledi. Medyayı yalnızca yasaklamak yerine ekonomik ve siyasal araçlarla dönüştürdü. Gazeteler kapatıldı, televizyonlar ve haber siteleri hükümete yakın sermaye gruplarının kontrolüne geçti. Devlet reklamları bir ödüllendirme ve cezalandırma aracına dönüştü. Yüzlerce medya kuruluşu aynı siyasi çizgide buluşturuldu.

Hindistan'da Narendra Modi döneminde eleştirel yayın kuruluşları vergi incelemeleri ve mali soruşturmalarla karşılaştı. BBC'nin ofislerine baskınlar düzenlendi. NewsClick gazetecileri terörle mücadele yasaları kapsamında soruşturuldu.

Ülkeler farklı, yöntemler farklı. Ama ortak bir özellik var: Gazetecilik faaliyetinin, hukuki ve idari mekanizmalar kullanılarak giderek daha riskli, daha maliyetli, hatta sürdürülemez hale getirilmesi.

Ve bütün bunların bir de görünmeyen sonucu var: Otosansür. Bir gazeteciye yapılan müdahale, diğerlerine de neyi yazmamaları gerektiğini hatırlatıyor.

PEKİ NEREYE KADAR

İşte asıl soru bu. ünkü dünyanın başka ülkelerinde bu baskıların her zaman iktidarların istediği sonucu vermediğini de görüyoruz. Macaristan'da Orban, 16 yılın ardından Nisan 2026 seçimlerini kaybetti. Üstelik medya alanının büyük bölümü hükümet yanlısı kuruluşların kontrolündeyken. Nasıl oldu

Telex, 444.hu, Direkt36, Partizan gibi bağımsız yayınlar bütün baskılara rağmen ayakta kalmayı başardı. Okurların bağışları, abonelikler ve dijital yayıncılık, devletin ekonomik baskısını aşmanın araçlarına dönüştü. Muhalefet ise hükümetin kontrolündeki geleneksel medyaya bağımlı kalmadan sosyal medya ve doğrudan halk buluşmalarıyla seçmene ulaşmaya çalıştı.

Ama yalnızca bunlar değil. Peter Magyar'ın Tisza Partisi, ekonomik sıkıntıları, yolsuzluk iddialarını ve değişim talebini geniş kesimlere hitap eden bir siyasal alternatife dönüştürebildi. Seçime katılım yüzde 80'e yaklaştı. Polonya'da da benzer bir süreç yaşandı. Sekiz yıl boyunca kamu yayıncılığını siyasi etkisi altına alan Hukuk ve Adalet Partisi, 2023 seçimleri sonrasında iktidarı kaybetti. Bağımsız medya kuruluşları ayakta kalmıştı. Ama değişimin asıl belirleyicilerinden biri, muhalefetin farklı kesimlerinin ortak bir hükümet alternatifi oluşturabilmesi ve özellikle kadınların, gençlerin, kentli seçmenlerin sandığa yönelmesiydi. Bir başka örnek, Slovakya. 1998'de Vladimir Mečiar iktidarına karşı yalnızca muhalefet partileri değil, sivil toplum örgütleri de harekete geçti. Gençleri sandığa çağıran kampanyalar düzenlendi, medya yayınları izlendi, seçim gözlemcileri örgütlendi. Muhalefetin siyasal mücadelesiyle toplumun örgütlenmesi birbirini tamamladı.

Sırbistan'da ise Milošević yönetiminin ağır medya baskılarına rağmen bağımsız yerel radyolar, öğrenci hareketleri ve muhalefet örgütleri ayakta kaldı. 2000 seçimlerinin sonuçları kabul edilmeyince kitlesel protestolar başladı. Sonunda Milošević iktidardan uzaklaştırıldı. Bütün bu örneklerin ortak bir dersi var. Bağımsız gazetecilik gerçeği görünür kılıyor. Ancak o gerçeğin toplumsal değişime dönüşmesi, örgütlü bir toplumun varlığına, dayanışmasına ve siyasal alternatif yaratabilme gücüne bağlı. ünkü basın özgürlüğü yalnızca gazetecilerin meselesi değil. Bir toplumun kendi geleceği hakkında bilgi sahibi olma, tartışma ve karar verme hakkı.