Türkiye'de emekli aylıklarının düşüklüğü ve emeklilerin alım gücündeki kayıp, gündemin en önemli sorunlarından biri. Tek bir emekli aylığıyla kira, gıda, enerji ve sağlık harcamalarını karşılamak giderek zorlaşıyor. Bu sorunun çözümü için emekli aylıklarının iyileştirilmesi şart. Ancak bu tartışmanın gölgesinde kalan bir başka gerçek var: Aynı hanede iki kişinin de emekli olma imkânı bulunmasına rağmen, bu hakkın bazen hiç araştırılmaması. Emeklilik yalnızca bireysel bir hak değil; doğru değerlendirildiğinde aile bütçesinin dayanıklılığını artıran uzun vadeli bir sosyal güvenlik aracıdır.
Bir aylıkla iki aylık arasındaki farkÖrnek olarak en düşük emekli aylığının 23.552 TL olduğunu varsayalım. Hanede tek emekli varsa bu kaynaktan 23.552 TL, iki eş de bu tutardan aylık alıyorsa toplam 47.104 TL gelir elde edilir. En düşük aylığın ileride 30.000 TL'ye yükseldiği varsayımsal bir senaryoda ise iki aylığın toplamı 60.000 TL olur. Bu rakamlar güncel aylık tutarı veya kesinleşmiş artış tahmini değil, hane gelirindeki farkı göstermek için kullanılan örneklerdir.
Elbette iki aylığın toplamının artması, tek tek emekli aylıklarının yeterli olduğu anlamına gelmez. Emeklilerin alım gücünü yükseltecek düzenlemelere ihtiyaç devam ediyor. Ayrıca geçmişte prime esas kazancı yüksek olan kişilerin bağlanacak aylıkları, en düşük aylığın üzerinde olabilir. Bu nedenle herkesin kendi hizmet ve kazanç kayıtları üzerinden değerlendirilmesi gerekir.
"Emekli olsam ne olur ki" demeyinBugün bazı kişiler, 'Bağlanacak emekli aylığı zaten çok düşük; emekli olsam ne olur ki' diye düşünüyor. Bu tepkiyi anlamak mümkün. Fakat aylığın düşük olması, kazanılabilecek bir emeklilik hakkını araştırmamak için gerekçe olmamalı. Emeklilik hakkı doğmuşsa başvuru zamanının, çalışmaya devam etmenin ve aylık bağlatmanın sonuçları kişiye özel incelenmeli. Hak kazanıldığı hâlde hiçbir hesap yapmadan beklemek, elde edilebilecek düzenli gelirden mahrum kalmaya yol açabilir.
Aynı şekilde, 'Nasıl olsa ileride emekli aylıklarına büyük zam yapılır' düşüncesiyle bugünkü hakları araştırmayı ertelemek de sağlıklı bir planlama değil. Olası artışların zamanı ve kapsamı belirsizdir. Geleceğe ilişkin beklentiler yerine, bugün yürürlükteki mevzuata ve mevcut SGK kayıtlarına göre hareket etmek gerekir. Emekli olmanın en uygun zamanı ise çalışmanın sürüp sürmeyeceği, primler ve aylık hesabı dikkate alınarak belirlenmelidir.
Özellikle kadınların sigorta geçmişi araştırılmalıBirçok kişi kendi emeklilik tarihini yakından izlerken eşinin geçmiş sigorta kayıtlarını gözden kaçırabiliyor. Oysa evlendikten veya çocuk sahibi olduktan sonra çalışma hayatından ayrılmış kadınların daha önceki sigortalılık süreleri önemli olabilir. Özellikle 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigorta başlangıcı bulunanların durumları ayrıntılı incelenmeli.
İlk sigorta başlangıcına ve gerekli diğer koşullara göre, 4A kapsamında 3.600 günle kısmi emeklilik veya EYT düzenlemesi çerçevesinde 5.000–5.975 gün arasında değişen prim koşullarıyla yaş şartı olmaksızın emeklilik seçenekleri söz konusu olabilir. Ancak 3.600 günle emeklilikte yaş ve sigortalılık süresi şartları herkes için aynı değildir; ilgili koşulların tamamlandığı tarih de önemlidir.
Doğum borçlanması ve eksik günlerSigortalı olduktan sonra doğum yapan kadınlar, mevzuattaki şartları taşıyorlarsa üç çocuk için toplam 2.160 güne kadar doğum borçlanması yapabilir. Her doğum otomatik olarak 720 gün kazandırmaz; doğum sonrasındaki primsiz süreler ve diğer yasal koşullar incelenir. Erkeklerde askerlik borçlanması, uygun durumlarda yurt dışı borçlanması, belirli staj ve eğitim süreleri ile usta öğreticilikte eksik günlerin tamamlanması da değerlendirilmesi gereken başlıklardır.
9 Eylül 1999–30 Nisan 2008 döneminde ilk kez 4A kapsamında sigortalı olanlar için genel olarak 7.000 gün ve kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş; alternatif olarak 4.500 gün, 25 yıllık sigortalılık süresi ve aynı yaş koşulları söz konusudur. Her dosyada ilk başlangıç, hizmet statüsü ve özel durumlar birlikte kontrol edilmelidir. Eksik günleri tamamlamak için isteğe bağlı sigorta bir seçenek olabilir. Ancak isteğe bağlı primler kural olarak 4B (Bağ- Kur) kapsamında sayılır. Özellikle 1 Ekim 2008 öncesi sigortalılık geçmişi olan ve birden fazla statüde hizmeti bulunan kişilerde, uygulanacak geçiş hükümleri kapsamında son 2.520 günlük hizmet dağılımı emekli olunacak statüyü etkileyebilir. Yanlış planlama daha fazla prim ödeme veya daha geç emeklilik sonucunu doğurabilir. Bu yüzden 'Kaç günüm eksik' sorusunun yanında 'Hangi statüden, hangi şartlarla ve ne zaman emekli olabilirim' sorusu da yanıtlanmalıdır.

19