Emekli olsam ne olur ki demeyin!

Türkiye'de emek­li aylıklarının dü­şüklüğü ve emeklilerin alım gücündeki kayıp, gündemin en önemli so­runlarından biri. Tek bir emekli aylığıyla ki­ra, gıda, enerji ve sağlık harcamalarını karşıla­mak giderek zorlaşıyor. Bu sorunun çözümü için emekli aylıklarının iyileştirilmesi şart. Ancak bu tartışmanın gölge­sinde kalan bir başka gerçek var: Aynı hanede iki kişinin de emek­li olma imkânı bulunmasına rağ­men, bu hakkın bazen hiç araş­tırılmaması. Emeklilik yalnızca bireysel bir hak değil; doğru de­ğerlendirildiğinde aile bütçesinin dayanıklılığını artıran uzun vade­li bir sosyal güvenlik aracıdır.

Bir aylıkla iki aylık arasındaki fark

Örnek olarak en düşük emek­li aylığının 23.552 TL olduğunu varsayalım. Hanede tek emekli varsa bu kaynaktan 23.552 TL, iki eş de bu tutardan aylık alıyorsa toplam 47.104 TL gelir elde edilir. En düşük aylığın ileride 30.000 TL'ye yükseldiği varsayımsal bir senaryoda ise iki aylığın toplamı 60.000 TL olur. Bu rakamlar gün­cel aylık tutarı veya kesinleşmiş artış tahmini değil, hane gelirin­deki farkı göstermek için kullanı­lan örneklerdir.

Elbette iki aylığın toplamının artması, tek tek emekli aylıkları­nın yeterli olduğu anlamına gel­mez. Emeklilerin alım gücünü yükseltecek düzenlemelere ihti­yaç devam ediyor. Ayrıca geçmiş­te prime esas kazancı yüksek olan kişilerin bağlanacak aylıkları, en düşük aylığın üzerinde olabilir. Bu nedenle herkesin kendi hiz­met ve kazanç kayıtları üzerin­den değerlendirilmesi gerekir.

"Emekli olsam ne olur ki" demeyin

Bugün bazı kişiler, 'Bağlanacak emekli aylığı zaten çok düşük; emekli olsam ne olur ki' diye düşünüyor. Bu tepkiyi anlamak mümkün. Fakat aylığın düşük ol­ması, kazanılabilecek bir emekli­lik hakkını araştırmamak için ge­rekçe olmamalı. Emeklilik hak­kı doğmuşsa başvuru zamanının, çalışmaya devam etmenin ve ay­lık bağlatmanın sonuçları kişiye özel incelenmeli. Hak kazanıldı­ğı hâlde hiçbir hesap yapmadan beklemek, elde edilebilecek dü­zenli gelirden mahrum kalmaya yol açabilir.

Aynı şekilde, 'Nasıl olsa ileri­de emekli aylıklarına büyük zam yapılır' düşüncesiyle bugünkü hakları araştırmayı ertelemek de sağlıklı bir planlama değil. Olası artışların zamanı ve kapsamı be­lirsizdir. Geleceğe ilişkin beklen­tiler yerine, bugün yürürlükteki mevzuata ve mevcut SGK kayıt­larına göre hareket etmek gere­kir. Emekli olmanın en uygun za­manı ise çalışmanın sürüp sür­meyeceği, primler ve aylık hesabı dikkate alınarak belirlenmelidir.

Özellikle kadınların sigorta geçmişi araştırılmalı

Birçok kişi kendi emeklilik ta­rihini yakından izlerken eşinin geçmiş sigorta kayıtlarını gözden kaçırabiliyor. Oysa evlendikten veya çocuk sahibi olduktan sonra çalışma hayatından ayrılmış ka­dınların daha önceki sigortalılık süreleri önemli olabilir. Özellikle 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigorta başlangıcı bulunanların durum­ları ayrıntılı incelenmeli.

İlk sigorta başlangıcına ve ge­rekli diğer koşullara göre, 4A kapsamında 3.600 günle kısmi emeklilik veya EYT düzenleme­si çerçevesinde 5.000–5.975 gün arasında değişen prim koşulla­rıyla yaş şartı olmaksızın emek­lilik seçenekleri söz konusu ola­bilir. Ancak 3.600 günle emek­lilikte yaş ve sigortalılık süresi şartları herkes için aynı değildir; ilgili koşulların tamamlandığı ta­rih de önemlidir.

Doğum borçlanması ve eksik günler

Sigortalı olduktan sonra do­ğum yapan kadınlar, mevzuatta­ki şartları taşıyorlarsa üç çocuk için toplam 2.160 güne kadar do­ğum borçlanması yapabilir. Her doğum otomatik olarak 720 gün kazandırmaz; doğum sonrasın­daki primsiz süreler ve diğer ya­sal koşullar incelenir. Erkeklerde askerlik borçlanması, uygun du­rumlarda yurt dışı borçlanması, belirli staj ve eğitim süreleri ile usta öğreticilikte eksik günlerin tamamlanması da değerlendiril­mesi gereken başlıklardır.

9 Eylül 1999–30 Nisan 2008 döneminde ilk kez 4A kapsamın­da sigortalı olanlar için genel ola­rak 7.000 gün ve kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş; alternatif ola­rak 4.500 gün, 25 yıllık sigortalı­lık süresi ve aynı yaş koşulları söz konusudur. Her dosyada ilk baş­langıç, hizmet statüsü ve özel du­rumlar birlikte kontrol edilmeli­dir. Eksik günleri tamamlamak için isteğe bağlı sigorta bir se­çenek olabilir. Ancak isteğe bağ­lı primler kural olarak 4B (Bağ- Kur) kapsamında sayılır. Özellik­le 1 Ekim 2008 öncesi sigortalılık geçmişi olan ve birden fazla sta­tüde hizmeti bulunan kişilerde, uygulanacak geçiş hükümle­ri kapsamında son 2.520 günlük hizmet dağılımı emekli olunacak statüyü etkileyebilir. Yanlış plan­lama daha fazla prim ödeme veya daha geç emeklilik sonucunu do­ğurabilir. Bu yüzden 'Kaç günüm eksik' sorusunun yanında 'Han­gi statüden, hangi şartlarla ve ne zaman emekli olabilirim' soru­su da yanıtlanmalıdır.