Türkiye'de emekli ay­lıkları her zam döne­minde yeniden gündeme geliyor. En düşük emek­li aylığının ne kadar ola­cağı, emeklilere refah pa­yı verilip verilmeyeceği, aylıkların asgari ücret karşısındaki durumu ve milyonlarca emeklinin geçim sıkıntısı uzun süredir tar­tışılıyor.

Ancak yıllardır aynı tartışma­ları yapmamıza rağmen sorunun kaynağına yeterince odaklana­mıyoruz.

Emekli aylıklarında yaşa­dığımız temel sorun, yalnızca artış oranlarının yetersizliği değil, emekli aylığı hesapla­ma sisteminin yapısal sorun­larıdır.

Bugün emekli aylıklarına ila­ve artışlar yapılabilir, refah payı verilebilir, en düşük emekli aylı­ğı yükseltilebilir. Elbette bunlar milyonlarca emeklimizin geçim koşullarının iyileştirilmesi bakı­mından önemlidir. Ancak mev­cut sistem değiştirilmediği sü­rece kısa bir süre sonra yeniden aynı sorunlarla karşı karşıya ka­lacağız.

ünkü sorun yalnızca bugünün emeklilerinin ne kadar aylık al­dığı değil, bugün çalışan milyon­larca kişinin gelecekte ne kadar emekli aylığı alacağıdır.

Türkiye'de emekli aylığı he­saplama sistemi yıllar içerisin­de birçok kez değiştirildi. Özel­likle 2000 yılı öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası dönemler­de farklı hesaplama kuralları uy­gulandı.

Bugünkü sistemde emekli ay­lığının belirlenmesinde sigorta­lının prime esas kazançları, prim ödeme gün sayısı, çalıştığı dö­nemler ve bu dönemlere ilişkin aylık bağlama oranları gibi un­surlar etkili oluyor.

Esasında sosyal güvenlik sis­teminin temel mantığı son de­rece açık olmalı: Daha uzun sü­re çalışan, daha fazla prim günü bulunan ve daha yüksek kazanç üzerinden prim ödeyen sigortalı, emekli olduğunda bunun karşılı­ğını aylığında görebilmeli.

Ancak mevcut sistem, özellik­le düşük ve orta gelir grubunda­ki çalışanlar bakımından bu bek­lentiyi yeterince karşılayamıyor.

Üstelik en düşük emekli aylı­ğına yönelik tamamlama uygu­lamaları, farklı prim günlerine ve kazanç geçmişlerine sahip emek­lilerin fiilen aynı tutarda aylık al­masına yol açabiliyor.

Bu durum yalnızca emeklilik döneminde gelir adaletini zede­lemiyor, çalışma hayatında da­ha fazla prim ödeme isteğini de olumsuz etkiliyor.

Emekli aylıklarını tartışırken gözden kaçırdığımız en önem­li konulardan biri de Türkiye'nin ücret politikasıdır.

Yıllardır ifade ediyoruz: Tür­kiye'de yalnızca asgari ücre­tin değil, ortalama ücretlerin yükselmesi gerekiyor.

Asgari ücret, adı üzerinde, ça­lışanlara ödenebilecek en düşük ücret seviyesidir. Ancak ülke­mizde milyonlarca çalışan asgari ücretle veya asgari ücrete çok ya­kın tutarlarla çalışıyor.

Asgari ücretin ücret dağılımın­da bu kadar belirleyici hale gel­mesi, yalnızca çalışanların bu­günkü refahını değil, gelecekte alacakları emekli aylıklarını da doğrudan etkiliyor.

ünkü sosyal güvenlik sistemi­mizin finansmanı büyük ölçüde çalışanların prime esas kazanç­ları üzerinden ödenen işçi ve iş­veren primlerine dayanıyor.

Ücretler asgari ücret ve çevre­sinde yoğunlaştığında, SGK'ya bildirilen prime esas kazançlar da düşük seviyelerde kalıyor.

Böyle bir ücret yapısında yal­nızca emekli aylığı hesaplama formülünü değiştirmek de yeterli olmayacaktır.

Emekli aylığı sorunu ile Türkiye'nin ücret politikası birbirinden bağımsız değer­lendirilemez.

Ortalama ücretleri yükselte­meyen, çalışanların önemli bö­lümünü asgari ücret seviyesinde tutan bir ekonomik yapının, yük­sek emekli aylıkları üreten güçlü bir sosyal güvenlik sistemi oluş­turması da oldukça güçtür.

Emekli aylığı sisteminin yeni­den yapılandırılmasında önce­likle bir taban aylık belirlenmesi gerektiğini düşünüyorum.

Emeklilik için gerekli yasal ko­şulları yerine getirmiş bir kişinin alacağı en düşük yaşlılık aylığı, net asgari ücret tutarından az olmamalıdır.

Bu tutar, emeklilik sisteminde temel bir güvence olarak kabul edilmelidir.

Ancak asıl önemli olan, siste­min yalnızca bu taban aylıktan ibaret olmamasıdır.

Emeklilik için gerekli asgari prim gününü tamamlayan kişi ta­ban aylık alırken, daha fazla prim günü bulunan, daha uzun süre si­gortalı çalışan ve daha yüksek ka­zanç üzerinden prim ödeyen ki­şilerin aylıkları da buna göre art­malıdır.

Örneğin asgari ücret üzerinden prim ödeyen bir çalışanla, asgari ücretin iki, üç veya dört katı üze­rinden prim ödeyen bir çalışa­nın emeklilikte elde edeceği gelir arasında anlamlı ve hakkaniyetli bir farklılık bulunmalıdır.

Aynı şekilde emeklilik için ge­rekli asgari prim gününü tamam­layan kişiyle, bunun çok üzerinde prim günü bulunan kişinin aylığı arasında da çalışmanın ve prim ödemenin karşılığını gösteren bir fark olmalıdır.

Burada önerdiğimiz, herkese aynı emekli aylığının bağlanma­sı değildir.

Tam tersine, asgari ücret dü­zeyinde bir taban aylık üzeri­ne, prim günü ve prime esas kazanç farklılıklarını gerçek anlamda yansıtan bir aylık hesaplama sisteminin kurul­masıdır.

Böyle bir düzenleme yapılır­ken taban aylığın finansmanı da açık biçimde belirlenmeli, sos­yal güvenlik sisteminin aktüer­yal dengesi ve sürdürülebilirliği gözetilmelidir.

Emekli aylığı hesaplama sis­teminin değiştirilmesi yalnızca emeklileri ilgilendiren bir konu değildir. Aynı zamanda çalışma hayatındaki kayıt dışılıkla müca­dele bakımından da son derece önemlidir.

Kayıt dışı istihdam denildiğin­de genellikle sigortasız çalışan kişiler akla geliyor.

Oysa kayıt dışılık yalnızca si­gortasız çalıştırılmak değildir.

Bir çalışanın gerçek ücreti üze­rinden değil, daha düşük bir ücret üzerinden SGK'ya bildirilmesi de kayıt dışılığın önemli bir boyu­tudur.

Örneğin gerçekte asgari ücre­tin üç katı ücret alan bir çalışanın SGK'ya asgari ücret üzerinden bildirilmesi, hem sosyal güvenlik sisteminin prim gelirlerini azal­tıyor hem de çalışanın gelecek­teki emekli aylığını olumsuz et­kiliyor.

Peki çalışanlar neden bu duru­ma yeterince itiraz etmiyor

Elbette işini kaybetme korku­su, ekonomik zorluklar ve işve­ren karşısındaki pazarlık gücü­nün zayıflığı bu durumun önem­li nedenleri arasında bulunuyor.

Ancak bir başka önemli neden de yüksek prim ödemenin emek­li aylığına sağlayacağı katkının çalışanlar tarafından yeterince güçlü hissedilmemesidir.

Bir çalışan, gerçek ücretinden prim ödenmesi halinde emekli olduğunda çok daha yüksek bir aylık alacağını açık biçimde göre­bilirse, eksik prime esas kazanç bildirimine karşı çıkmak için da­ha güçlü bir gerekçeye sahip ola­caktır.

Böylece çalışan da sistemin de­netiminde daha etkin bir rol üst­lenebilecektir.

Daha fazla çalışmanın ve daha yüksek prim ödemenin emekli aylığına anlamlı bi­çimde yansıması, kayıtlı is­tihdamı teşvik eden önemli bir mekanizma haline gele­bilir.

Bu yaklaşım, devletin denetim yükümlülüğünün yerine geçmez. Ancak çalışanların kendi sosyal gü­venlik haklarını koruma konusun­daki motivasyonunu artırabilir.

Son yıllarda düşük emekli ay­lıklarına ilişkin tartışmalarda iki önemli gelişme sıklıkla gündeme getiriliyor.