Berlin'de tanıklık ettiğim Ticaret Bakanı Ömer Bolat'ın yoğun diplomasi trafiği, "Made in EU" tartışmasının otomotivden daha büyük olduğunu gösterdi. Avrupa'nın "Made in EU" arayışında asıl mesele, otuz yıllık ortak üretim düzeninin geleceği. Müzakere masasında ise henüz son söz söylenmiş değil.
Avrupa'da bazen gece yarısı geldiğinde müzakereler bitmez, saatler geri alınır. En azından Ticaret Bakanı Ömer Bolat'ın anlattığı Avrupa Birliği müzakere geleneğinde böyle bir yöntem var. Uzlaşmanın imkânsız göründüğü anlarda bile taraflar masadan kalkmaz; son bir pazarlık için kendilerine yeni zaman yaratır.
Bolat'ın geçtiğimiz perşembe günü Berlin'de anlattığı bu ayrıntı, Avrupa Birliği'nin (AB) "Made in EU" düzenlemesi etrafında yaşanan tartışmanın hangi aşamada olduğunu anlamak açısından önemliydi. Çünkü bugün Ankara ile Brüksel arasında konuşulan mesele, bir otomobilin nerede üretildiğinden çok daha büyük. Otuz yılda kurulan ekonomik ortaklığın geleceği tartışılıyor.
Berlin'de Bolat'ın "jet tur" diye nitelendirdiği, neredeyse her dakikası dolu günübirlik
programına tanıklık ettim. İkinci Türk-Alman Otomotiv Zirvesi ve ardından yapılan değerlendirmeler, Türkiye'nin Avrupa sanayi zincirindeki yerini korumak için yürüttüğü diplomasinin kapsamını ortaya koyuyordu.
Ancak bu diplomatik temasların arkasında, üzerinde ayrıca durulması gereken bir tecrübe bulunuyor.
44 YILLIK AVRUPA HAFIZASI
Ömer Bolat'ın Avrupa Birliği dosyasına hâkimiyeti yalnızca bakanlık görevinin getirdiği bir birikime dayanmıyor.
1982'de henüz öğrenciyken İktisadi Kalkınma Vakfı'nda stajyer olarak çalışmaya başlayan Bolat, 1982-1993 yılları arasında aynı kurumda uzman-araştırmacı olarak görev yaptı. Yüksek lisans eğitimini Amsterdam Üniversitesi Avrupa
Enstitüsü'nde Avrupa Entegrasyonu alanında tamamladı. Almanya'daki Kiel Üniversitesi Dünya Ekonomisi Enstitüsü'nün yüksek lisans düzeyindeki Uluslararası Ekonomi ve İşletme programından mezun oldu. Doktorasını ise Marmara Üniversitesi Avrupa Topluluğu Enstitüsü'nde yaptı.
Kısacası, Avrupa entegrasyonunu hem akademik düzeyde çalışmış hem de siyasi ve ekonomik gelişmelerin içinde takip etmiş bir isim.
Nitekim Berlin'deki sohbetimiz sırasında, 44 yıllık AB uzmanlığından süzülen bir müzakere tecrübesini paylaştı:
"Burada müzakereler hiç bitmez. Son ana kadar devam eder."
Ardından Avrupa'daki pazarlık kültürünü anlatan o dikkat çekici örneği verdi:
"Hiç anlaşma olmayacak denirken, bir tabir vardır. 'Saati geri almak' diye. Gece 12 olmuştur, süre bitmiştir, süre dolmuştur. Derler ki, 'Saati sekiz saat geriye aldık.' O arada son dakika bir al-ver ilişkisi, müzakeresi olur. Ondan sonra 'Tamam, anlaştık' derler ve yola devam ederler."
Bolat'ın anlattığı, elbette hukuki takvimlerin gerçekten değiştirildiği bir yöntem değil. Avrupa müzakere kültürünün, son ana kadar uzlaşma ihtimalini açık tutan karakteri.
Nitekim Bakan, Avrupa Parlamentosu, Konsey ve Komisyon arasında uzlaştırma toplantıları yapılacağını belirterek, Türkiye'nin son uzlaşma aşamasına kadar görüşmelerini sürdüreceğini özellikle vurguladı.
Bu yaklaşımın temelinde önemli bir gerçek var: Avrupa tek sesli değil. Üye ülkelerin ekonomik öncelikleri, sanayi çıkarları ve siyasi tercihleri birbirinden farklı. Brüksel'deki karar mekanizması da çok katmanlı.
Dolayısıyla bugün olumsuz görünen bir siyasi yaklaşımın, nihai düzenlemenin değişmez hükmü olacağı söylenemez.
HENÜZ VERİLMİŞ BİR KARAR YOK
Önce bu ayrımı doğru yapmak gerekiyor.
AB'nin Sanayi Hızlandırma Yasası ve içindeki "Made in EU" hükümleri henüz kesinleşmiş değil. Komitelerin hazırlayacağı raporlar, Avrupa Parlamentosu'nun genel kurul aşaması ve ardından Parlamento, Konsey ve Komisyon arasındaki müzakereler bulunuyor.
Mevcut beklentiler, nihai düzenlemenin 2027'den önce yürürlüğe girmeyeceği yönünde. Taslakta bazı yükümlülüklerin 2029'dan itibaren uygulanması öngörülüyor. Ancak kapsam ve takvim müzakereler sonucunda değişebilir.
Bu nedenle Türkiye'nin dışarıda bırakıldığını kesinleşmiş bir karar gibi sunmak da sorunun çözüldüğünü düşünmek de doğru değil.
Türkiye açısından öncelik, nihai düzenlemede "güvenilir ortak" veya "eşdeğer ülke" statüsünün açık biçimde tanınmasını sağlamak.
Bunun için Avrupa'ya anlatılması gereken temel gerçek şu: Türkiye, AB'nin otomotiv başta olmak üzere pek çok sektördeki üretim zincirinin dışındaki sıradan bir tedarikçi değil; o zincirin yıllardır birlikte üretim yapan parçası. Bolat'ın Berlin'deki yoğun diplomasisi de bu gerçeği görünür kılmayı amaçlıyordu.
ORTAK ÜRETİMİN SINIRI
Bir otomobil fabrikasının coğrafi sınırları bellidir. Fakat o otomobili ortaya çıkaran ekonomik ilişkilerin sınırlarını aynı kesinlikle çizmek kolay değil.
Türkiye'de MAN'ın 1967'de, Mercedes-Benz'in 1971'de başlayan yatırımlarını düşünelim. Ardından Renault, Tofaş, Ford Otosan ve diğer büyük üretim tesisleri geliyor.
Bolat'ın verdiği bilgiye göre Türkiye'de yaklaşık 70 bin Avrupalı şirket faaliyet gösteriyor. Yalnızca otomotiv sektöründeki Avrupalı firma sayısı 1.650.
Bu fabrikalarda yalnızca Türkiye için üretim yapılmıyor. Avrupa sermayesi, mühendisliği, teknolojisi ve tedarik ağı, Türkiye'nin üretim kapasitesiyle birleşiyor Ortaya çıkan ürünler hem Avrupa hem de dünya pazarlarına ulaşıyor.
Aynı ilişki ters yönde de işliyor.
Avrupa'da üretilen araçlar ve parçalar Türkiye pazarına, Türk fabrikalarında üretilen bileşenler Avrupa'daki üretim hatlarına giriyor.
1996'da Gümrük Birliği başladığında 21 milyar dolar olan karşılıklı ticaret hacminin bugün 233 milyar dolara ulaşması, bu bütünleşmenin boyutunu ortaya koyuyor.
Üstelik Bolat'ın aktardığına göre Türkiye'deki doğrudan yabancı yatırımların yaklaşık yüzde 70'ini Avrupa sermayesi oluşturuyor.
Bu tablo karşısında, Türkiye'de üretilen bir aracın yalnızca montajının yapıldığı ülkeye bakılarak Avrupa üretim zincirinden ayrı değerlendirilmesi ekonomik açıdan ciddi sorular doğuruyor.
AB'nin "Made in EU" yaklaşımı, belirli ürünlerin kamu alımları ve teşviklerden yararlanabilmesi için Avrupa menşei veya üretim yeri koşullarını güçlendirmeyi hedefliyor. Özellikle yeni nesil araçlarda nihai montajın nerede yapıldığı kritik
başlıklardan biri.
Türkiye'nin itirazı da burada başlıyor.
Çünkü Gümrük Birliği çerçevesinde birbirine bağlanmış sanayilerin, yeni menşe koşulları nedeniyle farklı rekabet şartlarıyla karşılaşması söz konusu olabilir.
Böyle bir gelişme yalnızca Türkiye'den AB'ye yapılan ihracatı etkilemeyebilir. Türkiye'de yatırım yapmış Avrupalı üreticilerin maliyetlerini, tedarik planlarını ve gelecekteki yatırım kararlarını da değiştirebilir.
Kısacası, Avrupa'nın Türkiye'yi dışarıda bırakmasının faturası Avrupa sanayisine de çıkabilir.
BERLİN'DEKİ ASIL MÜCADELE
Avrupa'nın neyi amaçladığını da doğru okumak gerekiyor.
Çin başta olmak üzere küresel rekabetin sertleşmesi, AB'yi kendi sanayisini güçlendirecek yeni araçlar aramaya yöneltiyor. İstihdamı korumak, temiz teknoloji yatırımlarını artırmak ve stratejik üretimde dışa bağımlılığı azaltmak istiyor.
Bunlar anlaşılabilir hedefler.
Ancak sanayiyi koruma refleksi, yıllardır birlikte oluşturulan üretim ağlarını zayıflatacak bir korumacılığa dönüşürse ortaya yeni bir sorun çıkabilir.

16