İlk on ayda banka ve kredi kartı işlem sayısı yüzde 11,8 artışla 18,8 milyar adede, ödeme tutarı ise yüzde 42,7 artışla 27 trilyon liraya ulaştı. Kartlı alışveriş başına ortalama ödeme yüzde 27,4 artışla 1.495 TL'ye yükseldi.

Parasal sıkılaşma ve aza­lan likidite kıskacı, tü­ketim sepetinde radi­kal bir yapısal mutasyona yol açmaya başladı. Hane halkı tüketiminin büyük bölümü­nün gerçekleştiği kartlarla yapılan harcamalar giderek sosyal, kültürel ve teknolo­jik alanlardan çekilerek, ünlü davranış bilimcisi Abraham Maslow'un "insan ihtiyaçları piramidi"nin en alt basama­ğında yer alan temel fizyolojik ihtiyaçlar seviyesine iniyor.

Merkez Bankası'nın banka ve kredi kartı ile yapılan har­camalara ilişkin yayımladığı, iç talebin ve tüketim eğilimi­nin röntgeni niteliğindeki ve­riler; yılın ilk on ayında top­lam alışveriş sayısında sınır­lı, harcama tutarında ise fiyat değişimlerine bağlı yüksek ar­tış tablosu sunarken alışveriş başına ortalama harcamadaki artış ise manşet enflasyonun altında bulunuyor. Bankalara­rası Kart Merkezi (BKM) ori­jinli söz konusu verilerde asıl çarpıcı gösterge ise hane hal­kı tüketiminin lüks sayılabile­cek ya da ertelenebilir nitelik­teki alanlarda gerileyip, temel ihtiyaçlar alanına yığılması. Banka ve kredi katları ile ya­pılan harcamaların sektörel dağılımı; hırpalayıcı bir finan­sal iklimin ortasında kalan va­tandaşın, geçim stratejisini katı bir savunma mekanizma­sına dönüştürdüğüne işaret ediyor. Bu da ünlü ABD'li psi­kolog Maslow'un "İhtiyaçlar Hiyerarşisi" teorisinin, Tür­kiye'nin güncel tüketim sos­yolojisindeki laboratuvar ve­risi netliğinde bir izdüşümünü oluşturuyor. Likiditeye erişi­min yüksek faiz barajlarıyla kı­sıtlandığı fırtınalı iklimde va­tandaş; sosyal kimliğini, tek­nolojik konforunu ve kültürel varlığını temsil eden harca­maları kısarken, piramidin en alt basamağında yer alan gıda ve mutlak güvenlik sınırlarına çekilme eğilimi öne çıkıyor.

Banka ve kredi kartları ile ocak-ekim döneminde ülke ge­nelinde toplam 18 milyar 81 milyon 269 bin 202 adet işlem yapıldı. İşlem sayısında geçen yılın aynı dönemine oranla ar­tış yüzde 11,8'de kalırken, top­lam ödeme tutarı ise yüzde 42,4 artışla 27 trilyon 28,8 milyar li­raya ulaştı. Geçen yıl ilk on ay­da 1.173,22 TL olan işlem ba­şına ortalama harcama tutarı, bu yıl aynı dönemde 1.494,80 liraya yükseldi. Geçen yıla göre harcama tutarındaki artış işlem sayısındakinden arındırıldığın­da kartla yapılan ödemelerde­ki mal ve hizmet sepetinde yıl­lık fiyat artışı, başka deyişle "ka­sadaki enflasyon", yüzde 27,4'le tüketici fiyat endeksi (TÜFE) bazında yıllık yüzde 29,77'lik manşet enflasyonun altında gerçekleşti.

Bu da Merkez Bankası'nın uyguladığı kredi kartı taksit sınırları ve nakit avans kısıt­lamalarının etkisini, tüketici harcama frekansını korusa da satın aldığı mal grubundaki se­çiciliğin harcama tutarını reel olarak daralttığını gösteriyor.

Hanelerin bütçe açığı kart limitlerini tükettikçe, Maslow piramidinin üst katlarındaki "sosyal aidiyet, kültürel gelişim ve haz" basamaklarında radikal bir gerileme yaşandığını ortaya koyan on aylık verilere göre, tüketicinin harcama frekansını sayıca azalttığı şu alanlar, lüksün ve ertelenebilir harcamaların sınır hatlarını çiziyor:

* Hayat standardının ve hareketliliğin en temel parametresi olan araba kiralama sektöründe işlem adedi yüzde 34,1 gibi dramatik bir çöküş yaşadı.

* Ulaşım ve seyahat bütçelerindeki zorunlu budama, havayolları işlemlerindeki frekansı da yüzde 9,3 oranında aşağı çekti.

* Kumarhane ve içkili yerlerde işlem sıklığı geçen yıla göre yüzde 14,9 geriledi.

* Daha çok anlık dürtülerle yapılan ve ikame edilebilir tüketimi temsil eden doğrudan pazarlama harcamaları yüzde 37,2 düşüşle adeta bıçak gibi kesildi.

* Geleceğe ve dijital entegrasyona açılan kapı olan elektrik-elektronik eşya ve bilgisayar alımlarında harcama adedi yüzde 9,9 düştü. Tüketici, bozulan cihazını yenilemek yerine tamir etmeyi ya da ertelemeyi seçti; teknolojik statü ihtiyacını askıya aldı.

Tüketim sepetinde temel gıda maddelerinden sonra hane halkının en fazla nakit transferi gerçekleştirdiği ikinci büyük alanın kamu ve vergi ödemeleri olması, likidite sıkışıklığının ulaştığı boyutu gösteren bir rasyonel kanıt. Doğası gereği doğrudan bir tüketim harcaması olmayan; vergi, harç, ceza ve yasal yükümlülükleri kapsayan bu grupta on aydaki işlem adedi yüzde 19,3 artışla 300 milyonu geçerken, ödenen toplam tutar nominal olarak yüzde 78,7 artışla 2 trilyon 117,5 milyar liraya ulaştı. İşlem adedindekinin tersine bu kalemin tutar bazında sepet içindeki devasa ağırlığını koruması, bütçesinde nakit varlığı tükenen hane halkının yasal yaptırımlardan, haciz ve icra risklerinden korunmak için devlet borçlarını kredi kartı limitleriyle finanse ettiğini gösteriyor. Vatandaş, Maslow'un güvenlik istihkamını koruyabilmek amacıyla sosyal ve kültürel harcamalarından kestiği finansal cephaneyi, kamu yükümlülüklerini gelecek aylara borçlanarak ödemeye tahsis ediyor.