Eylülde ihracat birim değeri yıllık yüzde 7, miktarı da yüzde 7,8 arttı; ithalatın ise fiyatı yüzde 12,7 ile daha yüksek artış kaydetti, miktarı yüzde 6,3 azaldı.

Türkiye'nin dış ticaret fiyat dengesinde özel­likle ithal enerjide­ki aşırı pahalanma kaynaklı konjonktürel bozulma devam ediyor. İthalat fiyatları ihra­catla arayı açıyor, ihracatçı sattığı birim mal karşılığında daha az ithalat yapabilir hale geliyor.

Türkiye İstatistik Kuru­mu'nun (TÜİK) açıkladığı dış ticaret endeksleri, ticaret haddinde nisanda başlayan bozulmanın eylül itibarıyla kesintisiz devam ettiğini or­taya koydu. Eylül ayında ihra­cat birim değer (fiyat) endek­si yıllık yüzde 7 artışla 134,9'a yükselirken, ithalat birim de­ğer endeksi yüzde 12,7 artışla 153,3'e çıktı. Miktar endeksle­rinde ise farklı bir tablo oluş­tu. İhracat miktar endeksi yıllık yüzde 7,8 artarak 153'e yükselirken, ithalat miktar endeksi yüzde 6,3 azalarak 114'e geriledi. Bu yıla damga­sını vuran jeopolitik riskler dış ticarette fiyatları yüksel­tirken miktar bazında daral­maya yol açmıştı.

Özellikle ihracat ve ithalat fiyatlarının yüzde 14,2 arttığı mayıs ayında ihracat mikta­rı yüzde 20,8, ithalat miktarı yüzde 21,8 daralmıştı. İthalat eylülde de ihracata göre fiyat bazında daha hızlı artmaya, miktar bazında ise azalmaya devam etti. Eylül ayında ih­racatta miktar bazında artış lehte bir tablo sunsa da fiyat­ta ise ithalata göre daha düşük kaldı, ithalatta ise miktar ba­zında azalmaya rağmen daha yüksek fatura ödendi.

İhracat hacmindeki kayda değer artışa rağmen dış ticaret haddinin aşırı düşmesinin başlıca nedeni, enerji fiyatlarındaki yükseliş oldu. Türkiye'nin enerji ithalatına bağımlılığı nedeniyle bu tür fiyat şokları, ticaret haddini ve dolayısıyla dış ticaret dengesini doğrudan ve güçlü şekilde etkiliyor. Bu nedenle eylül ayında dış ticaretteki fiyat dengesinin bozulmasında ithalatta özellikle yakıt kalemindeki yıllık yüzde 52,4'lük sıçrama belirleyici oldu. Geçen yılın aynı ayına göre ithalat birim değeri, enerji dışındaki kategorilerden hammaddelerde (yakıt hariç) yüzde 12,4, imalat sanayinde (gıda, içecek, tütün hariç) de yüzde 4,1 artarken, gıda, içecek ve tütünde yüzde 1,4 gerileme yaşandı. İhracat tarafında ise yakıtlar yüzde 59,9, hammaddeler yüzde 12,6, imalat sanayii ürünleri yüzde 3,8 artış gösterdi; gıda grubunda artış yüzde 0,2 ile sınırlı kaldı. İhracat miktarında gıda, içecek ve tütün yıllık yüzde 17,6, hammaddeler yüzde 11,6, imalat yüzde 4,8 artarken, yakıtlarda yüzde 18,6 düşüş kaydedildi. İthalat miktarında ise gıda grubunda yıllık yüzde 15 artış, diğer kalemlerde sınırlı gerilemeler görüldü. Hacim bazında ihracat lehine bir görünüm olurken, fiyat makasının açılması ticaret haddini baskı altında tuttu.

İthalat fiyatlarının ihracata göre daha hızlı artması, dış ticaret haddinin düşürmeye devam etti. İhracat birim değer endeksinin ithalat birim değer endeksine bölünmesiyle hesaplanan dış ticaret haddi, ağustosa göre 2 puan birden düşerek 88'e indi. Bu seviye, son 18 ayın en düşük değerlerinden biri olarak kayıtlara geçti. Dış ticaret haddinde bundan önceki en düşük düzey 87,6 ile Mart 2025'te oluşmuştu. Had, bir yıl önce 92,7 olan düzeyinin de 4,7 puan altında kaldı. 2025'i 91,6 düzeyinde kapatan dış ticaret haddi, bu yıl ocakta 95,3'e kadar çıkmış izleyen dönemde ise genelde aşağı yönlü bir seyir izleyerek ağustosta 90 düzeyine inmişti.

Dış ticaret haddindeki gerileme, Türkiye'nin dış ticaretinde klasik bir ikilemi yeniden hatırlatıyor: İhracat hacmi artarken ithalat fiyatları daha hızlı yükseldiğinde, elde edilen nominal kazanç reel olarak eriyor. Eylülde ihracat miktarının yüzde 8'e yakın artması olumlu bir sinyal olsa da fiyattaki artış ithalat tarafındaki artışın açık farkla gerisinde kaldı. Özellikle yakıt ve hammadde fiyatlarındaki eş zamanlı sıçrama, enerji ve ara malı ithalatına bağımlı yapının kırılganlığını bir kez daha gösterdi. Dış ticaret haddinin düşük düzeylere inmesi, ihracatçının sattığı bir birim mal karşılığında daha az ithalat yapabildiği anlamına geliyor. Bu durum, kısa vadede dış ticaret açığının daralmasına katkı sunsa da (miktar bazında ithalatın gerilemesiyle), orta vadede rekabet gücü ve kârlılık üzerinde baskı yaratıyor. İhracatçı firmalar miktarı artırarak gelirlerini korumaya çalışırken, ithalat maliyetlerindeki yükseliş içerdeki üretim maliyetlerini de yukarı çekiyor. Bu da enflasyon ve rekabetçilik açısından ek bir zorluk demek. Yakıt kalemindeki yüksek artışlar hem ihracat hem ithalat tarafında dikkat çekici. Türkiye'nin enerji ithalatına bağımlılığı bilinen bir realite; bu kalemdeki fiyat hareketleri haddi doğrudan etkiliyor. Aynı zamanda ihracatta yakıt miktarının düşmesinin, enerji ihracatındaki zayıflığı veya stok/talep dinamiklerini de yansıtıyor olabileceği değerlendiriliyor. TÜİK'in eylül dış ticaret haddi verileri "miktar artışı var ama fiyat makası açılıyor" tablosunu netleştiriyor. Enerji ve emtia fiyatlarındaki küresel seyir ile iç talepteki sıkılaşma devam ettikçe, dış ticaret haddinin toparlanması için miktar artışının tek başına yeterli olmayacağı anlaşılıyor. Önümüzdeki aylarda petrol ve hammadde fiyatlarının seyri ile ihracat pazarlarındaki talep koşulları, haddin yönünü belirleyecek asıl faktörler olacak. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış serilerde ise ihracat miktar endeksi ağustostaki 145,3 seviyesinden eylülde yüzde 0,1 artışla 145,5'e yükseldi. Takvim etkilerinden arındırılmış seride yıllık artış yüzde 7,8 oldu ve miktar endeksi146,9'a ulaştı. İthalat miktar endeksi ise arındırılmış seride yüzde 1,6'lık sınırlı aylık artışla 113,5 oldu, yıllık bazda ise yüzde 6,3 gerileme ile 110,3'e indi.