Orta Doğu'da bazı anlaşmalar bir kâğıt parçasından ibarettir; bazıları ise bölgenin değişen ruh halini gösterir.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'ın 7 Ağustos 2026'da Mekke'de imzaladığı Mekke Müşterek Savunma Anlaşması, kanaatimce ikinci kategoriye giriyor.

Anlaşma, üç ülkeden birine yönelik silahlı saldırının üçünü birden ilgilendireceğini ilan ediyor. Taraflar bunu belirli bir ülkeye karşı kurulmuş bir ittifak olarak tanımlamıyor; ancak anlaşmanın zamanlaması, Orta Doğu'daki yeni güvenlik arayışının boyutlarını açıkça ortaya koyuyor.

Peki, ne oldu da birbirinden farklı siyasi geleneklere, farklı askerî imkânlara ve farklı dış politika önceliklerine sahip Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan aynı masada buluştu Bunun cevabı yalnızca bugün değil, son yüzyılın Orta Doğu tarihinin içinde aranmalıdır.

Tarih değişmedi, şartlar değişti

Bilindiği gibi Türkiye ile Suudi Arabistan'ın ilişkileri aslında yeni değildir. Türkiye, İbn Suud yönetimini erken dönemde tanıyan devletlerden biri olmuş, iki ülke arasında 1929'da Dostluk Antlaşması imzalanmıştı. Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren Ankara-Riyad ilişkileri zaman zaman mesafeli seyretse de diplomatik bağlar hiçbir zaman tamamen kopmamıştır. Sonra 2011 geldi. Arap Baharı yalnızca rejimleri değil, ittifakları da sarstı.

Türkiye, Mısır'da Muhammed Mursi yönetimini desteklerken Suudi Arabistan darbeyle gelen yeni yönetimle farklı bir çizgide ilişki kurdu. Suriye'deki gelişmeler, Yemen, Libya, Körfez siyaseti ve nihayet Katar krizi iki ülkenin bölgesel tercihlerinin ne kadar farklılaştığını gösterdi.

Türkiye açısından mesele, değişen siyasi duruma uyumdu ama Riyad açısından ise mesele çok daha farklı okunuyordu: "Bugün başkasının rejimini sarsan dalga, yarın benim kapıma dayanabilir mi" sorusu daha çok belirleyici olmuştu. Suudi Arabistan'ın Arap Baharı'na bakışının temelinde işte bu güvenlik kaygısı vardı.

Katar krizi: Aynı coğrafyada farklı kamplar

2017 Katar krizi, bu ayrışmanın en açık göstergelerinden birisi oldu. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve Mısır, Katar'a karşı ağır bir siyasi ve ekonomik baskı uygularken Türkiye, Doha'nın yanında durdu.

Ankara'nın Katar'a verdiği destek, Riyad'ın gözünde Türkiye'nin bölgesel siyasetteki bakış açısını ve tercihlerini daha görünür hale getirdi.

Sonra Kaşıkçı cinayeti geldi. İstanbul'daki Suudi Başkonsolosluğu'nda gazeteci Cemal Kaşıkçı'nın öldürülmesi, iki ülke ilişkilerindeki en ağır kırılmalardan birine dönüştü.

O günlerde Ankara ile Riyad arasındaki siyasi dil sertleşti. Türkiye'nin Suudi Arabistan'a yönelik eleştirileri uluslararası gündemin merkezine taşındı. Suudi Arabistan'da ise Türkiye'ye ve Osmanlı geçmişine yönelik tarihî ve siyasi tartışmalar daha da öne çıkarıldı.

Bir dönem dostluk nişanlarının verildiği ilişkiler, birkaç yıl içinde güven krizine dönüşmüştü. Fakat tarih bazen insanları değil, şartları değiştirir. Burada da böyle oldu.

Ekonomi, diplomasiyi barıştırdı

Türkiye'nin ekonomik sıkıntılar yaşadığı dönemde Körfez sermayesi Ankara için daha önemli oldu.

Türkiye'nin yabancı yatırım, döviz ve finansman ihtiyacı arttıkça Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleriyle ilişkilerin normalleştirilmesi bir tercih olmaktan çıkıp ekonomik bir gereklilik haline geldi.

Ankara ile Riyad arasındaki buzlar da böylece erimeye başladı. Bugün geriye dönüp baktığımızda bunun yalnızca ekonomik bir normalleşme olmadığını görüyoruz.

Çünkü sermaye ilişkileri siyaseti yumuşattı; siyaset ise güvenlik ilişkilerinin önünü açtı.

Sonunda iki ülke, birkaç yıl önce birbirini bölgesel meselelerde karşı karşıya getiren dosyaların önemli bir bölümünü geride bırakma yoluna gitti. Ama asıl büyük değişim henüz başlamamıştı. Gazze, bütün hesapları değiştirdi.

7 Ekim 2023 sonrasında başlayan savaş ve Gazze'de yaşanan büyük yıkım ve soykırım, Orta Doğu'nun güvenlik denkleminde yeni bir kırılma meydana getirdi.

İsrail ile normalleşme sürecini değerlendiren Arap ülkeleri açısından Filistin meselesi yeniden merkeze oturdu.

Suudi Arabistan'ın İsrail ile normalleşme konusunda daha önce yürüttüğü iddia edilen temaslar da Gazze savaşı sonrasında farklı bir siyasi zemine taşındı. Riyad, Filistin devletinin kurulması konusunda daha belirgin şartlar ortaya koymaya başladı. Bu önemliydi. Çünkü Suudi Arabistan, sıradan bir Arap ülkesi değildir.

Mekke ve Medine'nin hâkimi olan Riyad, kendisini yalnızca Körfez'in değil, daha geniş anlamda İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri olarak görmektedir.

Dolayısıyla Gazze'deki gelişmeler Suudi Arabistan'ı yalnızca dış politika bakımından değil, İslam dünyasındaki konumu bakımından da ilgilendiriyor.

Sonra İran meselesi geldi

2026'da ABD/İsrail ittifakının saldırılarıyla İran ve çevresinde yaşanan savaş ve bölgesel gerilim, Körfez ülkelerinin yıllardır dayandıkları güvenlik mimarisini yeniden sorgulamalarına yol açtı.

Washington'ın bölgedeki askerî varlığı, yıllardır Körfez için temel güvenlik garantilerinden biri olarak görülüyordu.

Fakat kriz derinleştikçe şu soru daha yüksek sesle sorulmaya başlandı:

"Amerika gerçekten bizi koruyacak mı, yoksa kendi çıkarlarını mı koruyacak"

İşte Mekke Anlaşması'nı anlamak için belki de en önemli soru budur.

Suudi Arabistan'ın Washington ile ilişkilerini kopardığını söylemek elbette doğru değildir. Riyad, hâlâ Amerika ile çok güçlü ekonomik, askerî ve diplomatik ilişkilere sahiptir. Ancak mesele artık Amerika'ya güvenip güvenmemekten ziyade, Amerika'ya rağmen kendi güvenliğini de kurabilmek meselesidir. Bu ikisi aynı şey değildir.

Türkiye neden bu denklemde

Türkiye açısından tablo daha farklı ama sonuç benzerdir.

Ankara son yıllarda Gazze, Suriye, Irak, Lübnan ve İran ekseninde yaşanan gelişmelerin birbirinden bağımsız olmadığını daha fazla görüyor.

Orta Doğu'da güç dengeleri değişiyor. İsrail'in saldırı ve işgal girişimleri artıyor.

Amerika'nın bölgedeki geleneksel güvenlik düzeni sorgulanıyor. Rusya-Ukrayna Savaşı, Avrupa güvenlik mimarisini sarsıyor.

Ve bütün bunların ortasında Türkiye, çevresindeki istikrarsızlığın kendi sınırlarına yaklaşmasını istemiyor.

Dolayısıyla Ankara açısından mesele yalnızca "Suudi Arabistan'ı korumak" değildir. Mesele, Türkiye'nin de kendi güvenlik merkezini genişletme çabasıdır.

Peki, Pakistan neden üçüncü ayak

Pakistan ise bu üçgenin belki de en dikkat çekici unsurudur. Çünkü Pakistan ile Suudi Arabistan'ın ilişkileri yeni değildir. Uzun yıllardır Riyad, İslamabad'ın önemli ekonomik ve diplomatik destekçilerinden biri oldu; Pakistan da Suudi Arabistan'a askerî kapasitesi ve güvenlik iş birliği açısından önemli katkılar sundu.

2025'te iki ülke ekonomik iş birliği çerçevesini güçlendirme yönünde adımlar attı. Fakat Pakistan'ın bugün çok daha farklı bir stratejik problemi bulunuyor. Doğusunda tarihi düşmanı Hindistan var.

İsrail-Hindistan ilişkileri de son yıllarda askerî ve stratejik açıdan dikkat çekici bir seviyeye ulaştı.

Pakistan ise İsrail'i hâlâ tanımayan ülkelerden biri ve Çin ile yakın siyasi, ekonomik ilişkileri var. Dolayısıyla İslamabad'ın güvenlik hesabı da giderek daha karmaşık hale geliyor.