Irak Kürdistanı Yol Ayrımında: İki Ailenin Rekabeti, Bölgenin Jeopolitik Geleceği

Ay sonunda yeniden Irak Kürdistanı'na gidiyorum. Önce Erbil'e, ardından Duhok'a geçeceğim. Bölgenin enerji, ekonomi ve jeopolitik geleceğinin tartışılacağı önemli bir uluslararası konferansta konuşacağım.

Bu ziyaret öncesinde siyasi havayı yakından anlamaya çalışıyorum. Çünkü Erbil ile Süleymaniye arasında giderek sertleşen çekişme, yalnızca Irak Kürdistanı'nın değil, Türkiye'nin, Irak'ın ve daha geniş Orta Doğu'nun geleceğini etkileyebilecek bir boyuta ulaşıyor.

Bölgeyi iyi tanıyorum. Bir dönem Irak Kürdistanı'nın en büyük petrol üreticilerinden Genel Energy'nin bağımsız yönetim kurulu üyesi ve risk komitesi başkanıydım. Erbil'e, Süleymaniye'ye, Bağdat'a sık sık gidip geldim. Siyasi liderlerle, enerji şirketleriyle, yatırımcılarla görüştüm. Petrol sahalarını, boru hatlarını, ticaret güzergâhlarını ve siyasi anlaşmazlıkların ekonomik sonuçlarını yakından gözlemledim.

O tecrübelerden çıkardığım temel ders şu: Bu coğrafyada enerji, güvenlik, siyaset ve jeopolitik birbirinden ayrı yönetilemez. Birindeki kırılma diğerlerini de sarsar.

Bugün yaşanan gelişmelere de bu geniş perspektiften bakmak gerekiyor.

İki aile, iki güç merkezi, tek coğrafya

1990'larda Mesud Barzani'nin Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Celal Talabani'nin Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) arasında yaşanan çatışmalar, bölgeyi fiilen iki ayrı yönetime ayırmıştı.

2006'da birleşik bölgesel hükümet kuruldu. Ancak siyasi partilerin güvenlik güçleri, ekonomik kaynaklar, kamu kurumları ve dış ilişkiler üzerindeki ayrı nüfuzları devam etti.

Tek hükümet vardı; iki güç merkezi yaşamayı sürdürdü.

Bugün yeni kuşağın temsilcileri Mesrur Barzani ve Bafel Talabani, geçmişten devraldıkları bu kırılgan düzenin geleceğiyle karşı karşıya.

2024 seçimlerinde KDP 39, KYB 23 sandalye kazandı. KYB'nin 15 sandalyeli Yeni Nesil Hareketi ile yakınlaşması dengeleri değiştirdi. Kasım başında KDP'nin öncülüğünde parlamentonun yeniden toplanması ve KYB'nin buna sert tepki göstermesi, eski anlaşmazlıkları yeniden açığa çıkardı.

Bafel Talabani'nin ayrı yönetim ihtimalini gündeme getirmesi sıradan bir siyasi çıkış değil.

Zaten küçük ve kırılgan bir coğrafyanın yeniden iki ayrı idari yapıya bölünmesi, yalnızca Kürtlerin değil, bütün bölgenin sorunlarını ağırlaştırabilir.

Buradaki mesele hangi ailenin daha fazla bakanlık alacağı değil; seçim meşruiyeti, kaynak paylaşımı, güvenlik güçlerinin denetimi ve ortak kurumların geleceği.

Yeni kuşak Barzani ve Talabani liderliği ya yeni bir uzlaşma geliştirecek ya da mevcut ayrışma daha kalıcı bir kurumsal nitelik kazanacak.

Kalkınma Yolu: Yeni jeopolitik haritanın anahtarı

Bence gelişmeleri yalnızca enerji üzerinden okumak büyük hata olur.

Irak'ın Basra Körfezi'ndeki Büyük Faw Limanı'ndan Türkiye'ye uzanması planlanan Kalkınma Yolu, demiryolu, karayolu, lojistik merkezleri ve sanayi yatırımlarıyla bölgesel ticaretin yönünü değiştirebilecek stratejik bir proje.

Planlanan ana güzergâhın Irak'ın kuzeyinden Türkiye sınırına ulaşması öngörülüyor. Bunun Kürdistan Bölgesi'nin mevcut ticaret ağlarıyla nasıl bütünleşeceği ise önemli bir siyasi ve ekonomik mesele.

Dolayısıyla Erbil-Süleymaniye rekabeti, yalnızca mevcut kaynakların paylaşımıyla değil, gelecekte oluşacak ticaret ve transit gelirleriyle de bağlantılı.

Türkiye, Irak, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin Kalkınma Yolu'na ilgisi, Körfez ile Avrupa arasında yeni bir ekonomik bağlantı kurulması hedefinden kaynaklanıyor.

Bu koridorun başarısı için yalnızca ray döşemek ve yol yapmak yetmez. Gümrüklerin uyumu, sınır güvenliği, finansman, hukuki öngörülebilirlik ve yerel halkın projeden fayda sağlaması gerekir.

Koridorlar haritada çizilir; gerçek ekonomik değerlerini ise güven, istikrar ve işbirliği yaratır.

Küçük coğrafyada büyük güçlerin çıkarları

Irak Kürdistanı, Türkiye, İran, Irak ve Suriye'nin kesiştiği hassas bir coğrafyada bulunuyor. ABD, İsrail ve Körfez ülkelerinin de farklı stratejik çıkarları var.

Türkiye için sınır güvenliği, PKK tehdidi, ticaret, enerji arzı ve Kalkınma Yolu öne çıkıyor.

İran açısından sınır güvenliği, Irak üzerindeki siyasi etkisi ve kendi Kürt nüfusuyla bağlantılı hassasiyetler önemli.

Bağdat, federal egemenliğini, bütçe yetkilerini ve ülkenin toprak bütünlüğünü korumak istiyor.

Suriye'deki Kürtlerin geleceği ise Irak Kürdistanı'ndaki siyasi dengelerle bağlantılı. Sınırın iki tarafındaki gelişmeler birbirinden tamamen ayrı düşünülemez.

ABD için bölge, güvenlik ortaklıkları, terörle mücadele ve bölgesel güç dengeleri bakımından önem taşıyor. İsrail açısından İran'ın bölgesel nüfuzu ve güvenlik dengeleri belirleyici. Körfez ülkeleri ise yatırım, ticaret, limanlar, lojistik ve Irak'ın yeniden yapılanmasıyla ilgileniyor.

Bu çıkarların tümü meşru güvenlik ve ekonomik kaygılar içerdiği ölçüde dikkate alınmalı. Ancak hiçbir dış aktörün rekabeti, bölge halkının refahının ve güvenliğinin önüne geçmemeli.

Irak Kürdistanı başkalarının jeopolitik hesaplarının sahası olmaktan çok, kendi ekonomik geleceğini inşa eden bir bölge olmalı.

Yeraltı zenginliği halka refah olarak dönmeli

Petrol, doğal gaz ve maden kaynaklarının varlığı tek başına kalkınma sağlamaz.

Asıl soru, bu zenginliğin nasıl yönetildiği ve halka ne ölçüde yansıdığıdır.

Khor Mor doğal gaz sahasına 8 Kasım'da düzenlenen saldırının elektrik üretiminde yarattığı ağır kesinti, enerji altyapısının ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.

Erbil'in elektriği Süleymaniye'deki gazdan, Süleymaniye'nin ekonomik geleceği ise bölgesel ticaret ve mali istikrardan bağımsız değil.

Petrol gelirleri, doğal gaz yatırımları ve gelecekteki maden üretimi; eğitim, sağlık, altyapı, istihdam ve yerel kalkınmaya adil biçimde yansıtılmalı.

Gençlerin geleceği siyasi partilere yakınlığa veya kamu maaşlarına bağımlı kalmamalı.

Benim Beş Somut Stratejik Önerim

Birincisi: Erbil ile Süleymaniye arasında yeni bir siyasi ve kurumsal mutabakat oluşturulmalı.

Barzani ve Talabani ailelerinin yeni kuşak liderleri, Bağdat'ın da katkısıyla, belirli bir takvime bağlanmış müzakere süreci başlatmalı. İlk aşamada ortak hükümetin kurulması, bakanlıkların yetkileri, bütçe paylaşımı ve Peşmerge güçlerinin tek komuta altında bütünleştirilmesi konusunda yazılı anlaşmaya varılmalı. Uygulamayı denetleyecek partiler arası bir mekanizma kurulmalı. Amaç, iki partinin geçici olarak anlaşması değil, her siyasi krizde yeniden pazarlık gerektirmeyen bir yönetim düzeni oluşturmak olmalı.

İkincisi: Petrol, doğal gaz, maden ve kamu gelirleri için şeffaf bir paylaşım sistemi kurulmalı.

Erbil, Süleymaniye ve Bağdat temsilcilerinin katılımıyla ortak bir gelir ve harcama izleme mekanizması oluşturulmalı. Üretim, satış, tahsilat ve bütçe transferleri düzenli olarak kamuoyuna açıklanmalı. Kaynakların dağıtımında nüfus, kalkınmışlık farkları ve altyapı ihtiyaçları esas alınmalı. Gelirlerin belirli bir bölümü eğitim, sağlık, yerel altyapı ve genç istihdamına ayrılmalı. Halk, yeraltındaki zenginliği yalnızca siyasi söylemlerde değil, günlük yaşamında hissetmeli.