Asya'nın Ruhuna Yolculuk: İnanç, Güç ve Birlikte Yaşamak

Durup dururken nereden çıktı bu Budizm, Hinduizm, Taoizm merakı diye düşünmeyin. Şu anda Asya'dayım. Endonezya'da geçirdiğim birkaç günün ardından Singapur'a geldim; bir hafta buradayım. Bali'nin çiçeklerle bezenmiş sunaklarından Singapur'un gökdelenleri arasındaki tapınaklarına uzanırken, ekonominin ve jeopolitiğin arkasındaki başka bir dünyayı düşünmeden edemiyorum: İnsanlar neye inanıyor, hayatı nasıl anlamlandırıyor, farklılıklarıyla nasıl birlikte yaşıyor

Asya'yı yalnızca büyüme rakamları, limanlar, fabrikalar ve askerî dengeler üzerinden okumak eksik kalıyor. Bir toplumun kutsal saydıklarını anlamadan sabrını, korkularını, otoriteyle ilişkisini ve değişime tepkisini de tam kavrayamıyorsunuz. Stratejik akıl, bilançonun yanında insanın iç dünyasını da okuyabilmeli.

Biz ise tütsüyü, turuncu giysili keşişi, Buda heykelini görünce hepsini "Doğu mistisizmi" başlığına yerleştiriyoruz. Oysa Budizm, Hinduizm ve Taoizm aynı inancın farklı dekorları değil. İnsanın acısına, benliğine ve evrendeki yerine farklı cevaplar veriyorlar.

Uygur mağaralarında tarihin silinen yüzleri

Bu merakım yeni değil. Yıllar önce Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ni ziyaret ederken Budist Uygurların geçmişini incelemiş, mağaralarını gezmiştim. Duvar resimlerindeki kazınmış yüzler hafızamdan çıkmadı. Bugün Müslüman kimliğiyle tanıdığımız bir halkın güçlü Budist geçmişi, tarihimizin düz bir çizgide ilerlemediğini hatırlatıyordu.

O tahribatın tamamını tek bir döneme veya topluluğa yüklemek doğru olmaz. Dinsel çatışmaların yanında ihmal, doğal aşınma, eserlerin yerlerinden sökülmesi ve savaşlar da bu mirası yaraladı. Fakat insan yine de soruyor: Yeni bir inanç benimsenirken geçmişin yüzünü silmek gerekir mi

Uygurların hikâyesinde eski Türk inanışları, Maniheizm, Budizm ve İslam var. "Şamanizm" dediğimiz dünya da tek başına bütün eski Türk inançlarını açıklamıyor; Gök Tanrı, atalar, kutsal doğa ve kamların uygulamaları daha geniş bir yapının parçaları. Budizm bu dünyadan doğmadı, Hindistan'dan geldi. Ancak karşılaştığı kültürleri dönüştürürken onlardan da etkilendi. İnsanlar yeni bir dine geçerken hafızalarını geride bırakmıyor.

İpek Yolu'nda inançlar da yolculuk etti

Dinlerin dünya tarihindeki gelişimi biraz da böyle okunmalı: Ticaret yolları, göçler, hükümdarlar, tercümanlar ve sıradan insanların arayışları üzerinden. İpek Yolu'nda yalnızca ipek taşınmadı; kurtuluş düşünceleri de taşındı. İnanç bazen iktidarın desteğiyle yayıldı, bazen tüccarın ilişkileriyle, bazen bir öğretinin insanların derdine cevap vermesiyle.

Budizmin gücü de burada. Merkezinde son derece insani bir soru var: Neden acı çekiyoruz

Buda'nın öğretisi, hayatın acı ve tatminsizlik içerdiğini; bunları besleyen susama ve tutunmanın anlaşılabileceğini, aşılabileceğini söylüyor. Önerdiği yol yalnızca meditasyondan geçmiyor. Doğru söz, davranış, geçim, çaba ve farkındalık da gerekiyor. Nasıl kazandığınız, nasıl konuştuğunuz, öfkenizle ne yaptığınız önemli.

Beni özellikle etkileyen, merhametin yalnızca insana değil bütün canlılara uzanması. Ancak barış idealinden hareketle bütün Budist toplumların her zaman barışçıl olduğunu söyleyemeyiz. Her inanç gibi Budizm de siyasetle, milliyetçilikle ve iktidarla karşılaşınca kendi öğretileriyle sınanıyor.

Tayland'dan Japonya'ya farklı Budizmler

Üstelik tek bir Budizm yok. Tayland ve Kamboçya'da güçlü olan Theravada geleneğinde manastır hayatı, ahlaki disiplin ve halkın keşişlerle ilişkisi belirgin. Mahayana'da bütün canlıların özgürleşmesini gözeten bodhisattva ideali öne çıkıyor. Tibet geleneğinin mantraları ve renkli ritüelleriyle Japon Zen'inin sadeliği aynı görünmüyor.