93 Harbi: Kahramanlar Direndi, İmparatorluk Kaybetti, Bir Millet Yollara Düştü

Singapur'dayım. Dünyanın farklı ülkelerinden gelen iş insanlarıyla enerji güvenliğini, ticaret yollarını, limanları, küresel tedarik zincirlerini ve önümüzdeki yirmi yılın jeopolitik dengelerini konuşuyoruz.

Bir yandan da telefonumda karşıma çıkan kısa bir tarih videosunu izliyorum. Plevne'de Gazi Osman Paşa, Kafkasya'da Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Erzurum'da Nene Hatun, Rus ordularının İstanbul'un kapılarına dayanması, Balkanlar'dan Anadolu'ya uzanan bitmek bilmeyen göç kafileleri...

Birden 93 Harbi'nin içine çekiliyorum.

Neden şimdi

Çünkü Singapur'da gördüğüm başarıyla 1877'de Osmanlı'nın yaşadığı felaket arasında çarpıcı bir karşıtlık var.

Singapur küçük, doğal kaynakları sınırlı bir ülke. Ama iyi yönetim, güçlü kurumlar, eğitim, ticaret, teknoloji ve stratejik öngörü sayesinde dünyanın önemli ekonomik merkezlerinden biri haline gelmiş.

Osmanlı ise 1877'de geniş topraklara, köklü bir devlet geleneğine, cesur askerlere ve yetenekli komutanlara sahipti. Buna rağmen maliyesi zayıflamış, diplomaside yalnızlaşmış, kurumları yıpranmış, siyasi ve toplumsal sorunları derinleşmişti.

Bir ülkeyi güçlü yapanın yalnızca yüzölçümü, nüfusu, ordusu veya geçmişteki ihtişamı olmadığını bundan daha iyi ne anlatabilir

Üstelik 93 Harbi sandığımız kadar uzak bir tarih değil. Yaklaşık 150 yıl önce yaşandı. Büyük dedelerimizin kuşağına uzanabilecek kadar yakın. Bugün Türkiye'de milyonlarca insanın aile hikâyesinde Rumeli'den veya Kafkasya'dan gelen bir muhacirin izi var.

Bu yüzden 93 Harbi yalnızca Osmanlı tarihinin bir sayfası değil. Bugünkü Türkiye'nin nasıl şekillendiğini anlamanın da anahtarlarından biri.

Savaş başlamadan önce stratejik denge bozulmuştu

1877'de Osmanlı ile Rusya arasında başlayan savaş bir anda ortaya çıkmadı.

Osmanlı Devleti yıllardır ekonomik ve siyasi krizlerle boğuşuyordu. 1875'te dış borç ödemelerinde büyük bir kriz yaşanmıştı. Balkanlar'da milliyetçi hareketler güçleniyor, imparatorluğun farklı toplulukları arasında gerilim artıyordu.

Bosna-Hersek'teki ayaklanmalar, Bulgaristan'daki isyan ve kanlı bastırma hareketleri, Sırbistan ve Karadağ'ın Osmanlı'yla savaşması Avrupa kamuoyunu harekete geçirmişti.

Rusya bu ortamı değerlendirdi.

Kırım Savaşı'nın ardından kaybettiği nüfuzunu yeniden kazanmak, Balkan Slavları ve Ortodoks toplulukları üzerindeki etkisini artırmak, Karadeniz'deki konumunu güçlendirmek istiyordu. Boğazlar ve İstanbul üzerindeki stratejik hesapları da gündemindeydi.

Savaş öncesinde Avusturya-Macaristan'la anlaşarak müdahale riskini sınırladı. Romanya üzerinden ordularının geçişini güvence altına aldı.

Osmanlı ise büyük Avrupa devletlerinin Rusya'yı durduracağı beklentisine fazla güvenmişti.

İngiltere Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü eskisi kadar kararlılıkla savunmuyordu. Almanya kendi Avrupa dengeleriyle ilgileniyordu. Avusturya-Macaristan Balkanlar'daki çıkarlarını düşünüyordu.

Savaş başlamadan diplomatik yalnızlık belirginleşmişti.

Burada ilk büyük stratejik hata ortaya çıkıyor: Bir devlet kendi gücüyle karşılayamayacağı riskleri, başkalarının kendisini kurtaracağı varsayımıyla üstlenmemelidir.

İki cepheden gelen Rus orduları

Rusya Nisan 1877'de Osmanlı'ya savaş ilan etti. Saldırı iki ana cephede gelişti.

Batıda Rus kuvvetleri Romanya üzerinden Tuna'ya ilerledi. Nehri geçerek bugünkü Bulgaristan topraklarına girdi. Amaç Balkan Dağları'nı aşmak, Edirne'ye ulaşmak ve İstanbul'u tehdit etmekti.

Doğuda ise Kafkasya üzerinden Ardahan, Kars, Bayazıt ve Erzurum yönünde harekete geçildi.

Osmanlı iki uzak cephede aynı anda büyük bir savaşı yönetmek zorundaydı. Üstelik demiryolları yetersiz, ikmal hatları zayıf, mali kaynaklar sınırlıydı.

Gazi Osman Paşa'nın Plevne savunması dünya askeri tarihinin dikkat çekici örneklerinden biridir.

Osman Paşa, iyi hazırlanmış savunma mevzileri ve disiplinli birlikleriyle Rusların tekrarlanan saldırılarını durdurdu. Plevne aylarca direndi. Rus ordusu ağır kayıplar verdi.

Ancak Ruslar kuşatmayı genişletti. Romanya ordusu da harekâta katıldı. Osman Paşa'nın dışarıyla bağlantısı kesildi. Yeterli takviye ve ikmal sağlanamadı.

10 Aralık 1877'de gerçekleştirilen yarma girişimi başarısız oldu. Osman Paşa yaralandı ve teslim olmak zorunda kaldı.

Plevne düşerken yalnızca bir şehir kaybedilmiyordu. Rus ordusunun İstanbul'a uzanan ilerleyişinin önündeki en önemli engellerden biri ortadan kalkıyordu.

Osman Paşa görevini büyük cesaret ve beceriyle yerine getirmişti. Fakat genel savaş yönetimindeki eksiklikleri tek başına telafi edemedi.

Doğu cephesinde Gazi Ahmed Muhtar Paşa, geniş bir savunma hattında Rus ordularıyla mücadele ediyordu.

Zivin, Gedikler ve Yahniler'de önemli başarılar kazandı. Rus ilerleyişini yavaşlattı.

Ancak Rusların kuvvetlerini takviye etmesi ve Osmanlı ordusunun ikmal sorunları dengeyi değiştirdi. Alacadağ'daki ağır yenilgi ve ardından Deveboynu'nda yaşanan başarısızlık, Erzurum'un savunmasını kritik hale getirdi.

Ardahan ve Bayazıt işgal edildi. Kasım 1877'de Kars düştü.

Rus kuvvetleri Erzurum'un Aziziye Tabyaları'na saldırdığında yalnızca askerler değil, şehir halkı da direnişe katıldı. Nene Hatun bu mücadelenin unutulmaz sembolü oldu.

Erzurum'da gösterilen direnç şehrin hemen düşmesini önledi. Ancak doğu cephesindeki genel durum değişmedi.

Batıda Plevne, doğuda Kars kaybedilmişti. Rus orduları her iki cephede de Osmanlı savunmasını aşmıştı.

Ruslar İstanbul'un kapısına dayandığında

1878'in ilk aylarında Rus orduları Edirne'ye ilerledi. Osmanlı savunması çözüldü. Rus kuvvetleri İstanbul'un hemen yakınındaki Ayastefanos'a, bugünkü Yeşilköy'e kadar ulaştı.

Bir düşünün.

İmparatorluğun başkenti İstanbul. Yüzyıllardır Osmanlı'nın siyasi ve manevi merkezi. Rus askerleri şehrin batı yaklaşımlarında, Yeşilköy'de.

Başkentte büyük bir endişe yaşanıyor. Hükümet, saray, diplomatik temsilcilikler ve halk gelişmeleri kaygıyla izliyor.

İstanbul'un işgali artık uzak bir ihtimal değil, ciddi bir stratejik tehlike.

Rusya'nın ilerleyişi İngiltere başta olmak üzere diğer büyük güçleri de harekete geçirdi. İngiliz donanmasının Marmara'ya girmesi, savaşın daha geniş bir Avrupa krizine dönüşme riskini artırdı.

3 Mart 1878'de Ayastefanos Antlaşması imzalandı.

Osmanlı, askeri yenilginin ağır koşullarını kabul etmek zorunda kaldı.

Bu görüntü bir imparatorluk için son derece sarsıcıydı: Yüzyıllarca Balkanlar'da hüküm sürmüş devlet, artık başkentinin hemen dışında bulunan düşman ordusunun baskısı altında barış arıyordu.

93 Muhacereti: Bir milletin Balkanlar'dan çekilişi

Ama 93 Harbi'nin asıl büyük dramı savaş meydanlarından çok göç yollarında yaşandı.

Osmanlı'nın Balkanlar'daki varlığı yalnızca askerlerden, valilerden ve devlet dairelerinden ibaret değildi. Yüzyıllardır orada yaşayan Türkler, Pomaklar, Çerkesler, Tatarlar ve diğer Müslüman topluluklar vardı. Çiftçiler, esnaf, tüccarlar, öğretmenler, zanaatkârlar...

Sofya, Filibe, Rusçuk, Tırnova, Niş ve daha nice şehir, onların da vatanıydı.

Rus ilerleyişi, yerel çatışmalar, misillemeler, yağmalar ve güvenlik korkusu yüz binlerce insanı yollara düşürdü.

Kimi öküz arabasına birkaç eşya yükledi. Kimi çocuğunu kucağına alıp yürüdü. Kimi yaşlı anne babasını geride bırakmak zorunda kaldı. Kimi evinden çıktığında bir daha dönemeyeceğini bilmiyordu.

Göç yollarında kış vardı. Çamur, kar, dondurucu soğuk vardı.

Açlık vardı. Salgın hastalıklar vardı.

Kalabalık kafilelerde temiz suya, yiyeceğe, ilaca ulaşmak güçtü. Tifüs, çiçek ve diğer bulaşıcı hastalıklar, yetersiz beslenme ve kötü barınma koşullarıyla birleşince ölümcül hale geliyordu. Çocuklar, yaşlılar ve hastalar özellikle savunmasızdı.

İnsanlar yalnızca kurşunlarla ölmedi. Soğuktan, açlıktan, hastalıktan ve yorgunluktan da öldü.

Tarihçi Krzysztof Popek'in Bulgar ve Türk tarih yazımını karşılaştıran araştırmalarında göç ve ölüm tahminleri arasında önemli farklılıklar bulunuyor. Bazı çalışmalarda yaklaşık 750 bin ile bir milyonun üzerinde göçmen, 200–300 bin ve hatta daha yüksek ölüm tahminleri yer alıyor. Daha dar coğrafi kapsam kullanan araştırmalar ise farklı sayılara ulaşıyor.

Dolayısıyla sıkça anılan 1,2 milyon göçmen ve 260–270 bin ölüm rakamlarını tartışmasız kesin istatistikler gibi sunmak doğru olmaz. Ancak felaketin ölçeği tartışmasızdır: Yüz binlerce insan yurdundan koparıldı, yüz binlercesinin hayatı savaşın doğrudan ve dolaylı sonuçlarıyla sona erdi.

İstanbul'a ulaşabilenler de kurtulmuş sayılmıyordu.

Camiler, okullar, geçici barınaklar ve boş binalar göçmenlerle doldu. Devletin zaten kıt olan kaynakları yetersiz kaldı. Salgınlar kalabalık yerleşim alanlarında yayılma tehlikesi taşıyordu. Yardım kuruluşları, yerel halk ve kamu görevlileri büyük bir insani krizle karşı karşıyaydı.

Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda muhacirlerin durumu tartışılıyor, yardım ve iskân imkânları aranıyordu. Fakat sorun devletin kapasitesini aşacak kadar büyüktü.

Balkanlar'dan çekilen yalnızca Osmanlı ordusu değildi. Bir nüfus, bir ekonomik düzen, bir kültürel dünya da çözülüyordu.

Bir imparatorluk toprak kaybediyordu; insanlar ise vatanlarını. İkisi aynı şey değildi.

Aynı savaş, farklı milletlerin hafızasında

93 Harbi'ni yalnızca Osmanlı'nın gözünden anlatırsak tarihin tamamını göremeyiz.

Bulgarlar için bu savaş Osmanlı yönetiminden kurtuluşun ve modern Bulgar devletinin kuruluşunun başlangıcıdır. Rus ordusu ve Bulgar gönüllülerinin Şıpka Geçidi'ndeki mücadelesi Bulgar ulusal hafızasında önemli yer tutar.

Romanya için savaş, bağımsızlığın uluslararası tanınmasına giden yolu açtı. Romen ordusu Plevne kuşatmasında belirleyici rol oynadı.

Sırbistan ve Karadağ bağımsızlıklarını uluslararası alanda kabul ettirdi, topraklarını genişletti. Yunanistan ise savaşın ardından oluşan diplomatik ortamı kendi sınır talepleri için değerlendirdi.

Rusya açısından askeri zafer kazanılmıştı. Ancak Berlin Kongresi'nde Ayastefanos'taki kazanımlarının bir bölümü sınırlandırıldı. Rus tarihçilerin de işaret ettiği gibi savaşın maliyeti, can kayıpları ve diplomatik hayal kırıklığı Rusya'nın iç siyasetini etkiledi.

Bu farklı bakış açılarını anlamak önemlidir.

Balkan halklarının bağımsızlık talepleri gerçekti. Osmanlı yönetiminin geçmişte uyguladığı baskılar da tarihin parçasıydı. Aynı şekilde savaş sırasında Türk ve Müslüman sivillerin maruz kaldığı şiddet, zorunlu göç ve mülkiyet kayıpları da inkâr edilemez.

Bir toplumun özgürlüğü, başka bir toplumun acılarını görünmez kılmamalı.

Tarihsel barışın başlangıcı, bütün bu gerçekleri birlikte kabul edebilmektir.

Berlin Kongresi: Toprak kaybından daha ağır bir sonuç

Ayastefanos Antlaşması Rusya'ya büyük avantajlar sağlıyordu. Ancak İngiltere ve Avusturya-Macaristan, Rus nüfuzunun Balkanlar'da bu ölçüde genişlemesini istemedi.

Bunun üzerine 1878'de Berlin Kongresi toplandı.

Romanya, Sırbistan ve Karadağ'ın bağımsızlıkları tanındı. Bulgar Prensliği oluşturuldu. Doğu Rumeli ayrı bir özerk bölge olarak düzenlendi. Bosna-Hersek'in yönetimi Avusturya-Macaristan'a bırakıldı. Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya geçti. Kıbrıs da ayrı bir anlaşmayla İngiliz yönetimine bırakıldı.

Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi ve ekonomik ağırlığı ağır darbe aldı. Balkanlar'daki verimli topraklar, üretim merkezleri, ticaret ağları ve vergi kaynaklarının önemli bir bölümü kaybedildi.

Ama daha ağır sonuç şuydu: Osmanlı artık kendi geleceğine ilişkin kararları büyük ölçüde başkalarının masasında tartışılan bir devlete dönüşüyordu.

Londra, Berlin, Viyana ve St. Petersburg, Osmanlı topraklarının geleceğinde belirleyici hale gelmişti.

Savaş meydanında kaybedilen güç, diplomasi masasında bağımlılığa dönüşüyordu.

Ekonomik çöküşün ve siyasi kırılmanın bedeli

Osmanlı Devleti savaştan önce de mali bakımdan ağır sıkıntı içindeydi. 1875'te dış borç ödemeleri krize girmişti.

93 Harbi bu kırılganlığı büyüttü.

Savaş harcamaları arttı. Vergi gelirleri azaldı. Üretim ve ticaret aksadı. Kaybedilen topraklarla birlikte önemli ekonomik kaynaklar elden çıktı. Yüz binlerce göçmenin yerleştirilmesi yeni mali yükler doğurdu.