Klasik sekülerleşme teorisi, modernleşmeyle birlikte dinin toplumsal hayattaki etkisinin giderek azalacağını ve maddi süreçlerin dinin sosyal ve siyasal belirleyiciliğini zayıflatarak son kertede ortadan kaldıracağını öngörüyordu.

Bu teoriye göre modern toplum, kaçınılmaz biçimde seküler bir topluma dönüşecekti. Din zamanla bireysel vicdan alanına çekilecek, kamusal görünürlüğünü ve toplumsal işlevini kaybedecekti.

Ancak tarih bu tezi doğrulayan tek yönlü bir akış ortaya koymadı.

Dünyanın farklı coğrafyalarında dinin toplumsal ve siyasal hayatta yeniden görünürlük kazanması, modernleşmenin zorunlu olarak sekülerleşmeyle sonuçlanacağı iddiasını tartışmalı hale getirdi.

Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sekülerleşme teorisinin karşısına "dine dönüş" veya "dinin geri dönüşü" tezleri çıktı.

Aslında burada daha temel bir problemin altını çizmek gerekiyor. Aydınlanma düşüncesinin tarihi tek yönlü, doğrusal ve kaçınılmaz bir akış olarak okuma hastalığı insanoğlunu bu yanılgıya sürükledi.

Şunu görmek gerekir ki, dinin toplum hayatı için tamamen ortadan kalkması mümkün değildir. Ancak etkisinin artıp azalması söz konusu olabilir.

Bu da, büyük ölçüde siyasal kararların ve toplumsal tercihlerin şekillendirdiği bir süreçtir.

Osmanlı-Türk modernleşmesi tecrübesine bu açıdan bakmak gerekir.

Devleti kurtarmak amacıyla ortaya çıkan tarz-ı siyaset ekolleri arasında Batıcılığın iktidarı elde etmesi sonucunda katıksız sekülerleşme doğrultusunda bir karar verildi.

Ve bu karar, toplum muhalefete karşı metazori yöntemlere başvurularak tatbik edilmeye çalışıldı.