Yüzyıllarca güvencesiz ve korku içinde ve gün yüzü görmeden yaşamak" cümlesiyle bitmişti, "Devrimden önce İran" köşe yazısı.

Soru: Acaba, Devrimde İran halkına vadedilen kurumsal ve insani bütün haklar güvence altına alındı mı

Devrim öncesinde devrimcilerin başlıca talepleri ve hedefleri:

1) Şah devrilsin ve Şahlık ilga edilsin.

Bu talep tamamen gerçekleşti.

Eleştiri ve yorum :

Son gelişmelere ve yan etkilere bakıldığında Şah'ın "meşruti monarşi"si sanki şeklen devam ediyor.

Dini Lider , "Velayeti Fakih Cumhuriyeti'nin Devrim Rehberi Merhum Ali Hamaney" 37. görev yılında şehid edildi.

Dini liderler "Kaydı Hayat" şartıyla seçilirler. Şehit olmasa Merhum Hamaney'in görev süresi uzayacaktı.

Ali Hamaney'in yerine yeni bir dini lider seçilirken beklenen, dini bakımından rütbesi en yüksek ve en erdemli bir Ayetullah'ın seçilmesiydi.

Fakat Ayetullah bile olmayan oğul Hüccetülislam Mücteba Hamaney dini lider olarak seçildi.

Askeri kavramlarla söylersek: Bir Orgeneralin seçilmesi beklenirken, tabir caizse, şehzade olduğu için bir Albay seçildi.

Bir Şahlık kurumu olan "iktidarın babadan- oğula devri" yeniden dirildi diyenlere ne cevap verilir bilmiyorum.

Soru: Hayat tecrübesi, mesleki yeterliliği ve en önemlisi dini yetkinliği belirsiz olan Mücteba Hamaney, nasıl oldu da İran'ın dini lideri seçildi

İran, tabir caizse Ayetullah kaynıyor ve neredeyse bütün ayetullahlar dini lider aday adayı sayılırlar.

Rejime gönülden bağlı olan Ayetullahlar, kendilerinin değil de Mücteba Hamaney'in Devrim Rehberi olarak seçilmesini meşru görüyor olabilirler fakat bu seçimi hepsinin isabetli bulduğu söylenemez.

Mücteba Hamaney'i seçen Uzmanlar Kurulu üyeleri, bu göreve baba Ali Hamaney tarafından atandıkları için Mücteba Hamaney'i seçmiş olabilirler mi

Muhtemelen fakat emin değiliz.

İran hükümeti iki cephede savaşıyor; biri Amerika-İsrail-Almanya-İngiltere cephesi ve ikincisi de kendi vatandaşlarına karşı yürüttüğü iç savaş.

Şimdi de yeni bir savaşın cephesi açıldı: İktidar içi hizipler arası savaş.

Halk "Bin derdim var idi bir daha oldu" benzeri bir türkü söyleyebilir artık.

2) Otoriter ve istihbaratçı devletin yıkılması.

Şah, muhaliflerini sindirmek için istihbarata dayalı iç güvenlik kurumları kurmuştu. Devrimden sonra başta istihbarat kurumu SAVAK olmak üzere Şah yönetiminin bütün güvenlik kurumları kapatıldı.

Eleştiri ve Yorum:

Humeyni'ye yakın Devrim'in Yargıcı Sadık Halhali sadece 1979 yılında 2.000 kişi hakkında idam kararı vermiş.

Bilenler bu kararların çoğunun haksız ve mesnetsiz olduğunu ve Halhali'nin verdiği toplam idam kararları sayısının 8.000 civarında olduğunu iddia ediyorlar.

Devrimden sonra kurulan BESİC ve DEVRİM MUHAFIZLARI gibi kurumlar bugün bile halkı terörize etmeye, tutuklamaya, hapsetmeye hatta öldürmeye devam ediyor.

Devrimin teorisyenlerinden ve "Humeyni'nin önceden açıklanmış ve sonra da azledilmiş halefi" Ayetullah Hüseyin Muntazeri azledildikten sonra Humeyni'ye yazdığı mektupta:

"İslam cumhuriyeti hapishanelerinde İslam adına işlenen cinayetlerin bir benzerinin şahlık rejiminde bile olmadığını,hapishanelerde Devrim Muhafızları tarafından cinayetler işlendiğini ve yargı sisteminin buna göz yumduğunun farkında değil misiniz" diye Humeyni'ye yönelik bir yazı yayınlamıştı.

Şiddet ve baskı yoluyla İran'da güvenlik sağlandığı söylenebilir fakat rızayla değil de, şiddetle temin edilen her güvenlik, kırılgan bir güvenliktir.

3) Devrimden sonra siyasi özgürlükler ve anayasal düzen:

1979'da yeni bir Anayasa kabul edildi.

Bu yeni anayasa seçim, cumhurbaşkanlığı, parlamento, güvenoyuna dayalı hükümet gibi parlamenter demokrasinin bütün kurumlarını içeriyordu.

Anayasa için eleştiri ve yorum:

Bu Anayasaya batıda bilinmeyen bazı yeni kurumlar da eklenmiş: Anayasayı Koruma Kurulu, Uzmanlar Kurulu gibi.

Fakat kritik belirleyici bir değişiklik daha vardı: Devrim Rehberliği.

Devrim Rehberliği Kurumuyla, Velayeti Fakih ilkesi gereğince yetkisi bütün Cumhuriyet Kurumlarının üstünde olan yeni bir "dini liderlik" makamı oluşturdu.

Hem Anayasal hem de Dini Meşruiyet sayesinde Devrim Rehberi üç boyutlu devletin tek hakimi oldu.

Cumhurbaşkanı, hükümet ve parlamento birinci grup.

Anayasal Kurullar ikinci grup.

Devrim Muhafızları, Besiç, Ordular gibi güvenlik kurumları da üçüncü grup.

Siyasi Özgürlükler için eleştiri ve yorum:

İran Devrimini Din Adamları, Komünistler, Liberaller, Milliyetçiler, vs gibi her kesimden bir koalisyon yapmıştı.

Zaman geçtikçe din adamları diğer grupları yargı ve düzenlemeler yoluyla tasfiye etti.

Diğer gruplar da din adamlarına karşı çok kanlı terör saldırıları başlattı.

Ülke kan gölüne döndü.

Siyasi özgürlükler adeta yok edildi.

Özgür basın susturuldu.

4) Bağımsız ve milli bir dış politika

Devrimin milli bir dış politika talebi de büyük ölçüde gerçekleşti.

Eleştiri ve yorum:

İran Amerikan büyükelçiliğini basıp büyükelçilik görevlilerini rehin alınca başta ABD olmak üzere bütün Batıyla ilişkiler önce bozuldu ve sonra da koptu.

ABD, önce İran'ın Amerikan bankalarındaki bütün paralarını bloke etti ve daha sonra da ambargo uygulamaya başladı; yavaş yavaş bütün uluslararası şirketler İran'ı terk etmeye başladı.

5) Gelir dağılımının düzeltilmesi, yolsuzluk ve yoksullukla savaş

Bu alanda başarılı olmak için muhtemelen ellerinden geleni yapmış olmalılar.

Eleştiri ve yorum:

Rakamlar, izlenimler ve anekdotlar adil bir gelir dağılımı, yolsuzluk ve yoksullukla mücadele alanlarında işlerin yeterince iyi gitmediğini söylüyor.

Kamu, özel sektör ve dini vakıfların yaptığı yardımlar, zarar ettiği için kapanma tehlikesi yaşayan kurumların kamulaştırılması ve kamuda istihdamın arttırılması da yoksulluğu bitirmek için çare olamamış görünüyor.

6) Yeraltı kaynaklarının millileştirilmesi ve gelirinin halka dağıtılması

Petrol ve doğalgaz sektörü tıpkı devrimcilerin istediği ve vaad ettiği gibi devrimden sonra tamamen devlet kontrolüne geçti.

Eleştiri ve yorum:

Devrim öncesinde İran'ın günlük petrol üretimi 6 milyon varile kadar çıkmıştı.

Devrimde ve devrimi takip savaş yıllarında grevler ve yabancı mühendislerin ülkeyi terk etmesinden dolayı petrol üretimi 6 milyondan 2 milyon varilin altına düştü.

Üretilen petrolün yaklaşık olarak %40'ı yurtiçinde tüketiliyor.

İhraç edilen petroller de ambargolardan dolayı ucuza satıldığı için ihracat gelirleri bir türlü umulan seviyelere yükselmedi.

1990'dan günümüze kadar geçen sürede ortalama günlük 3,5 - 4 milyon varil civarında bir petrol üretimi olmuş.

İhracat da günlük 2 milyon varil ve yıllık 750 milyon varil civarında olabilir.

Uluslararası kayıtlara göre yıllık petrol ihracatı gelirleri ortalamada 50 milyar dolar civarındadır.

İran, uluslararası para havale sistemi SWİFT'ten çıkarıldığı için para hareketleri takip edilemiyor dolayısıyla satış rakamları, tahminlerle elde edilmeye çalışılıyor.

Ambargolar dolayısıyla birim satış fiyatları tahmin edilenden daha düşük ve satılan miktar da beyan edilenden daha fazla olabilir.

7) Şii, Müslüman ve İranlılık kimliğinin korunması

Anayasa sadece İslam ve Şii kimliğine göre değil; daha ileri giderek, Velayeti Fakih denilen bir Şii içtihadına göre hazırlandı.

Bilhassa Humeyni döneminde eğitim sistemi, hukuk, kamu yönetimi ve özel hayatlar bile İslami referanslara göre yeniden düzenlendi.

Eleştiri ve yorum:

Acaba bütün düzenlemelerin İslama göre yeniden düzenlenmesi halkın dine olan aidiyetini artırdı mı İnsanlar dindarlaştı mı

Bugün İran'ın en büyük sorunu ikiye bölünmüşlüktür; "ya rejimden yanasın veya karşısın"; üçüncü bir seçenek yok; bütün ara tonlar silinmiş.

İran'da herkes, rejim taraftarları dahil, toplumun %75'inin muhalif olduğuna inanıyor. Seçimlere katılım ve benzeri etkinlikler bu tahmin ve algıları pekiştiriyor.

İronik bir şekilde "Şah zamanında İran halkı daha dindardı" cümlesini defalarca duydum.

Muhaliflerin önemli bir kısmı sadece din adamlarına değil; din ile ilgili her şeyden nefret etmeye başlamış.

Savaşın onbirinci günündeyiz; siyonistlerin vahşilik ve öldürücülükte sınır tanımayan saldırıları sonucunda, İran'da 300'ü çocuk 1.500 civarında kişi ölmüş.

Ocak ayında İran'da, ülke genelindeki gösterilere yapılan müdahalelerde 3.117 kişinin öldüğü açıklandı; bunu bizzat İran Dışişleri Bakanı Arakçi açıkladı.

İran İnsan Hakları örgütleri ise ölü veya ağır yaralıların sayısının 17.000 kişi civarında olabileceğini iddia ediyor.

Tutuklanan ve gözaltına alınanların sayısı da 50 bin ile 100 bin arasında tahmin ediliyor.

Devletin halka olan nefreti ve halkın devletine olan isyanı kahredici bir trajediye dönüşmüş.

Öte yandan İran, İran dışındaki Şii devletler ve topluluklar nezdinde inanılmaz bir itibara sahip.

Kendi vatandaşları arasında onaylanma oranı %25 civarında olan İran; Bahreyn, Irak, Yemen, Lübnan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan Şiileri arasında %75 civarında onaylanıyor olabilir.

Mesela Irak'ta geçen Kasım ayında yapılan seçimlerde İran'ın doğrudan desteklediği veya İran'a karşı olmayan parlamenterlerin meclisteki oranı %75 civarında seyrediyor.

İran'ın bu itibarının temelinde, bu topluluklara başlangıçta "karşılıksız" sunduğu finansal destekler ve dini hizmetler yatıyor.

İran vatandaşları "bize yapılması gereken finansal yardımların yurtdışına yapılmasına karşıyız, derhal kesilmelidir" diyorlar.

Elbette İran bu yardımları hayrına yapmıyor.

İran, Ali Hamaney'in "savaşı düşmanın (İsrail'in) sınırlarında yapamazsak İran'ın sınırlarında yapmak zorunda kalırız" ilkesini hiç aklından çıkarmıyor.