Bir zamanlar bize şöyle anlatıldı.

Dünya küçülüyordu.
Sınırlar anlamını yitiriyordu.
Üretim dünyanın bir ucunda yapılacak, tüketim öbür ucunda gerçekleşecekti.

Adına küreselleşme dediler.

Bir telefon düşünün.
Tasarımı Kaliforniya'da yapılır...
ipleri Tayvan'da üretilir...
Ekranı Güney Kore'den gelir...
Montajı in'de yapılır...
Sonra dünyanın dört bir yanında satılır.

Ekonominin yeni dini buydu.

Ucuz işçilik.
Ucuz enerji.
Ucuz lojistik.

Ve yıllarca çalıştı.

Ama sonra dünya bir sabah uyandı ve küreselleşmenin sadece verimli değil...
Aynı zamanda çok kırılgan olduğunu gördü.

Önce pandemi geldi.

in'de fabrikalar kapandı.
Avrupa'da üretim durdu.
Amerika'da market rafları boşaldı.
Tedarik zincirleri bir domino taşı gibi devrildi.

O günlerde The Economist dergisi kapak yaptı.
Başlık şuydu:

"Just-in-Time is dead."
(Yani: "Tam zamanında üretim sistemi öldü.")

Küreselleşmenin en büyük prensibi buydu.
Stok tutma.
Dünyanın en ucuz yerinden üret.
Tam zamanında teslim et.

Pandemi o sistemi tek bir darbeyle kırdı.
Sonra savaşlar geldi.
Rusya-Ukrayna savaşı Avrupa'ya acı bir gerçeği hatırlattı.
Enerji sadece enerji değildir.
Enerji jeopolitiktir.

Avrupa yıllarca Rus gazına güvendi.
Ucuzdu.

Ama savaş başladığında Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen şu cümleyi kurdu:

"Enerji bağımlılığı stratejik bir hataydı."

Bu cümle aslında küreselleşme döneminin özeti gibiydi. Ucuzluk uğruna güvenlik unutulmuştu.

Bugün dünyanın en büyük ekonomileri artık farklı bir politika izliyor. Amerika üretimi ülkesine geri çekmeye çalışıyor. Joe Biden bunu açıkça söyledi:

"Amerika'nın kritik üretimi yeniden Amerika'da yapılmalı."

Yani mesele artık sadece maliyet değil.
Ulusal güvenlik.

Avrupa da aynı yolu izliyor. Yarı iletkenlerden batarya üretimine kadar birçok sektörde "stratejik özerklik" konuşuluyor.

in ise zaten yıllardır kendi ekonomik bloğunu kurmaya çalışıyor.
Bir başka ifadeyle...
Dünya ekonomisi tek bir küresel sistemden
birkaç büyük ekonomik bloğa doğru gidiyor.

Uluslararası kuruluşlar da bu değişimi raporlarında açıkça yazmaya başladı.

International Monetary Fund geçen yıl yayımladığı bir raporda şu tespiti yaptı:

"Dünya ekonomisi jeopolitik bloklara ayrılma riskiyle karşı karşıya."

World Trade Organization ise küresel ticaretin artık sadece ekonomik değil güvenlik temelli kararlarla şekillendiğini vurguluyor.

Bir başka dikkat çekici tespit de World Economic Forum raporlarında yer alıyor. Raporda şu ifade kullanılıyor: