Çin ve Türkiye: Hukukun Üstünlüğü Neyi Anlatıyor
Bir ülkenin hukuk devleti olup olmadığını nasıl anlarız Çok sayıda kanunun bulunmasından, mahkemelerin çalışmasından veya sokaklarında kamu düzeninin sağlanmasından mı Yoksa devletin de kendi koyduğu hukuk kurallarına uymak zorunda olmasından mı
Dünya Adalet Projesi'nin (World Justice Project) Hukukun Üstünlüğü Endeksi'ne baktığımızda ilginç bir tabloyla karşılaşıyoruz: Siyasal özgürlükler ve yargı bağımsızlığı bakımından ciddi sorunları bulunan Çin, Türkiye'nin üzerinde yer alıyor. 2026 yılı sonuçlarına göre Çin; 0,48 puanla 143 ülke arasında 92'nci sırada, Türkiye ise 0,41 puanla 117'nci sırada bulunuyor. Bu nasıl oluyor İki ülkenin çeşitli kategorilerde aldıkları puanlar şöyle (yüksek puan iyi demek):
Çin, kamu düzeni ve güvenlik, düzenlemelerin uygulanması, medeni adalet, ceza adaleti göstergelerinde Türkiye'nin önünde bulunurken temel haklar kategorisinde Türkiye'nin gerisinde kalıyor. Bu tablo, hukukun üstünlüğünün tek bir ölçütten ibaret olmadığını ve devletin işleyiş kapasitesiyle bireysel hakların korunmasının birbirinden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Hukukun üstünlüğü, kanun sayısının çokluğuna bakarak anlaşılmıyor. Hukukun üstünlüğü, en basit ifadeyle devletin de hukukla bağlı olmasıdır. Hukuk yalnızca vatandaşların uyması gereken kurallar bütünü değildir. İktidar sahipleri, kamu görevlileri ve devlet kurumları da hukukun sınırları içerisinde hareket etmek zorundadır. Bir ülkede mahkemeler çalışabilir, bürokrasi işleyebilir ve kamu düzeni sağlanabilir. Ancak bunlar tek başına hukuk devletinin varlığını göstermez. Asıl mesele şudur: Devlet hukuka aykırı davrandığında onu durdurabilecek bağımsız kurumlar var mı
Hukukun Üstünlüğü Endeksi yalnızca yargı bağımsızlığını ve temel hakları ölçmüyor. İktidarın sınırlandırılmasından yolsuzlukla mücadeleye, kamu güvenliğinden mahkemelerin işleyişine kadar sekiz farklı alanı değerlendiriyor. Çin'in Türkiye'den daha iyi sonuç aldığı alanlar özellikle kamu düzeni, düzenlemelerin uygulanması ve adalet sisteminin bazı işleyiş göstergeleri. Çin'in güçlü bürokratik yapısı ve kararlarını uygulama kapasitesi bu sonuçlarda etkili. Ticari uyuşmazlıklar ve gündelik hukuki işlemler belirli ölçüde öngörülebilir bir sistem içerisinde yürüyebiliyor.
Çin'de Bağımsız YargıÇin'de mahkemeler gündelik ve ticari uyuşmazlıklarda belirli ölçüde işlevsel bir yargılama faaliyeti yürütebilse de yargı sistemi Komünist Parti'nin belirleyici siyasal otoritesinden bağımsız değildir. Özellikle siyasal açıdan hassas davalarda bu bağımlılık, yargısal güvencelerin ciddi biçimde zayıflamasına yol açmaktadır. Dolayısıyla Çin'in genel sıralamadaki yeri, onun demokratik veya gerçek anlamda hukuk devleti olduğu şeklinde yorumlanamaz.
Çin'in Türkiye'nin üzerinde bulunması, Çin'in iyi bir hukuk devleti olduğunu değil, Türkiye'nin kendi hukuk düzenini sorgulaması gerektiğini gösteriyor. Türkiye'nin sorunu yalnızca davaların uzun sürmesi veya mahkemelerin iş yükünün artmasında değil, asıl olarak hukuki öngörülebilirliğin ve yargının bağımsızlığının kaybedilmesinde ortaya çıkıyor.
Vatandaş, yatırımcı veya girişimci, karşılaştığı bir uyuşmazlıkta hukukun nasıl uygulanacağını makul ölçüde öngörebilmelidir. Benzer olaylarda benzer kararlar verilmeli, idare yargı kararlarına uymalı ve mahkemeler siyasal baskıdan uzak çalışabilmelidir. Hukuk, kişilere ve siyasal konjonktüre göre değişen bir araç olmamalıdır.

13