Jean Baudrillard, yarım asır önce tüketimin zaruri ihtiyaçları karşılamanın ötesinde bir iletişim ve statü dili olduğunu anlatıyordu. İnsan sahip olduklarıyla toplumdaki yerini, başarısını ve başkalarından farkını göstermeye çalışıyordu. Ahmet Hamdi Tanpınar ise Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında modernleşmenin içeriğinden çok görüntüsüne önem veren bir zihniyeti hicvediyordu. Biri Batı'nın tüketim toplumunu, diğeri Türkiye'nin geç modernleşme serüvenini ele alıyordu. Fakat her ikisi de görünüş ile gerçeklik arasındaki mesafeye dikkat çekiyordu.

Bugün bu mesafe ekonomik hayatımızda giderek büyüyor. Sosyal medyada ifşa edilen gösterişli hayatlar, lüks tüketim ve kısa sürede zenginleşme hikâyeleri yeni başarı ölçüleri oluşturuyor. İnsanlar kendi istedikleri gibi yaşamanın ötesinde başkalarının yaşadığı hayatlara da kısa sürede ulaşmak istiyor. Servet edinme arzusu eski bir mesele, fakat servete ulaşma sabırsızlığı yeni zamanların esas meselesi oldu.

Covid 19 salgını bu değişimi hızlandırdı. Evlerine kapanan milyonlarca insan dijital yatırım araçlarıyla tanıştı. Kripto paralar, yasadığı bahis sistemi, uluslararası borsalar ve yatırım fonları geniş kitlelerin gündemine girdi. Telefon ekranından dünyanın herhangi bir piyasasına ulaşmak mümkün hâle geldi. Dijitalleşme yatırım yapmayı kolaylaştırırken reklamlar ve sosyal medya da olağanüstü kazanç beklentilerini besledi. Başkalarının kazandıkları anlatılıyor, kaybettikleri ise çoğu zaman görünmüyordu.

Elbette insanların finansal piyasalara yönelmesini yalnızca kolay para kazanma arzusuyla açıklayamayız. Dünyayı etkileyen enflasyon artışı, gelirlerin satın alma gücündeki aşınma ve tasarrufların değer kaybetmesi insanları yeni arayışlara yöneltti. Ekonomi politikaları da bu tercihleri etkiledi. Faiz oranları, enflasyon beklentileri ve piyasalara verilen mesajlar, birikimlerin hangi alanlara yöneldiğini belirleyen önemli unsurlardı.

Ancak birikimini korumak isteyen insanın arayışıyla kısa sürede olağanüstü kazanç elde etme beklentisi aynı şey değil. Sorun bu ikisinin birbirine karıştığı yerde başlıyor. Üstelik tüketim kültürü de bu beklentileri sürekli büyütüyor. Daha fazla harcamak için daha fazla kazanmak, daha hızlı kazanmak için daha yüksek riskler almak cazip hâle geliyor. Başkasının kazancı kendi kaybımız gibi hissedilmeye başlandığında yatırım, ekonomik bir tercihten psikolojik bir yarışa ve dönüşüyor.

Meşhur iktisatçı Keynes, geçtiğimiz asırda spekülasyonun varlığından ziyade üretken yatırımlar üzerinde hâkimiyet kurmasının tehlikesine dikkat çekiyordu. Bugün aynı soruyu yeniden sormamız gerekiyor. Finansal sistem tasarrufları üretime, istihdama ve ekonomik değer oluşturan alanlara mı yönlendiriyor, yoksa giderek daha fazla insanı kısa vadeli kazanç beklentileri etrafında mı topluyor Çünkü finansal piyasalardaki hareketlilik her zaman gerçek ekonomik büyüme anlamına gelmiyor. Eğer finansal piyasalar refah toplumunu ayakta tutabilseydi bugün Avrupa başkentlerindeki kaos yaşanmazdı. Demek ki üretim ekonomisi vurgusu boşuna değil...

Türkiye'de son dönemde gündeme gelen fon soruşturmalarını da bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Elbette adli süreçler kendi mecrasında ilerleyecek. Ancak kamu görevlileri ve finans kuruluşları etrafında gündeme gelen iddialar, denetim mekanizmalarının işleyişini de tartışmaya açıyor. Riskler hangi aşamada fark edildi Kurumlar arasındaki bilgi akışı yeterli miydi Yatırımcıları koruyacak önlemler zamanında alınabildi mi Bu soruların cevapları finansal sisteme duyulan güven bakımından önemli.