Bu makaleyi yazmıştım ki Chatham House'ta yayınlanan bir analizde ABD Ankara Büyükelçisi Tom Barrack'ın Suriye özel temsilciliğinin yanı sıra artık Irak dosyasından da sorumlu olduğu bilgisi bizi şaşırtmadı. Bu bilgi ABD'nin bölgesel diplomasi hattının "çok merkezli" bir karakter aldığını gösteriyor. Süreç İran gerilimini hem küresel aktörler hem de komşular üzerinden okumak zorunda olduğumuzu ve Irak üzerine odaklanmamız gerektiğini gösterdi.

ABD-İran hattında yaşanan gerilim, klasik bir nükleer kriz okumasını aşan bir mahiyet taşıyor. Dosya yalnızca uranyum zenginleştirme oranları, denetim mekanizmaları ya da yaptırımlar üzerinden ilerlemiyor. Bölgesel güç dengeleri, enerji yolları, küresel rekabet ve ABD iç siyasetinin kesiştiği karmaşık bir kriz alanı söz konusu. Bu nedenle askeri hamleler, diplomatik mesajlar ve medya üzerinden yürütülen psikolojik savaş birbirine karışmış durumda.

Belirsizliğin hakim olduğu bu karmaşa tarafların savaşa sürüklendiği anlamına gelmiyor. Aksine, kriz daha çok belirsizlik üzerinden gündemde kalıyor. Taraflar niyetlerini değil, kapasitelerini gösteriyor; hedeflerini değil, tehdit eşiklerini konuşuyor. Bu da krizi sıcak çatışmadan ziyade, kontrollü bir gerginlik alanına yerleştiriyor.

Donald Trump'ın İran'a yönelik söylemleri keskinliğini koruyor. Nükleer silah sahibi olmayan, uluslararası denetime açık, bölgesel yayılma kapasitesi sınırlanmış bir İran, Washington'un açık hedefi. Beyaz Saray, müzakerelerin yeniden başlamasına kapıyı kapatmıyor; ancak bu müzakerelerin kapsamını daraltmak istiyor. Daha önceki kapsamlı eylem planı (JCPOA) benzeri çok başlıklı, uzun vadeli bir çerçeveden ziyade, "tek dosyalı" bir sonuç arayışı öne çıkıyor.

Ancak asıl belirleyici olan, Trump'ın ne istemediği. Mevcut tabloda Washington'un İran'da rejim değişikliğine yönelik net bir stratejisi bulunmuyor. Rejim sonrası senaryo belirsiz, iç muhalefetle sistematik bir bağ kurulmuş değil. Zaten İran'da böyle bir süreç mümkün de değil. Bu durum, askeri seçenekleri masada tutsa da siyasi sonuç üretme kapasitesini sınırlıyor. Sert söylem ile stratejik belirsizlik arasındaki bu boşluk, krizin esas noktalarından biri.

İran, askeri ve ekonomik açıdan zayıflamış olmasına rağmen müzakere masasında sert bir duruş sergiliyor. Bunun sebebi, Trump yönetiminin uzun vadeli, maliyetli ve yayılma riski taşıyan bir savaşı göze almayacağına dair kanaat. Tahran, ABD'nin askeri üstünlüğünün siyasi bir projeye dönüşmediği sürece sınırlı etki yaratacağını düşünüyor.

Ancak bu sert-özgüven mutlak bir rahatlığa da işaret etmiyor. İran, müzakere sürecini tek başlığa indirerek nükleer dosya dışındaki alanları zamana yaymayı hedefliyor. Bölgesel nüfuz, vekil aktörler ve enerji politikaları gibi başlıkları masanın dışında tutmak, Tahran açısından bir kazanım. Bu nedenle İran'ın sertliği, meydan okumadan çok zaman ve alan kazanma stratejisi olarak okunmalı.

Pekin ve Moskova'nın İran krizindeki tutumu, askeri beklentiler üzerinden yanlış okunabiliyor. İran, bu iki aktörden sahaya inecek bir askeri destek beklemiyor. Böyle bir beklenti gerçekçi de değil. Ancak bu, Çin ve Rusya'nın etkisiz olduğu anlamına gelmiyor. Asıl etki, krizin siyasi sonuçları üzerinden üretiliyor.

Eğer ABD ve İsrail, İran'ı rejim yapısı itibariyle çöküşe sürükleyecek bir müdahaleye girişirse, bunun yankıları Ukrayna'dan Tayvan'a, Pasifik'ten Orta Asya'ya uzanacaktır. Pekin ve Moskova bu ihtimali Trump'a hatırlatıyor. Bu nedenle Çin-Rusya desteği askeri değil, jeopolitik bir denge unsuru olarak işlev görüyor.

İRAN KRİZİ BÖLGEDE NASIL ETKİ BIRAKIYOR

İran dosyasının en kırılgan alanı Irak, İran'ın stratejik komşusu olarak yer alıyor. ABD ve müttefikleri uzun süredir Irak'ı Tahran etkisinden çıkarmaya çalışıyor; ancak Irak iç siyaseti, bu hedefi karmaşıklaştırıyor. Şii blok içindeki dengeler, milis yapılar ve seçim süreçleri İran'a manevra alanı sunuyor. İran ambargolarını delen sınır komşuluğu Bağdat'taki seçimi daha da gündemde tutuyor.